Cin İnancının PsikoSosyal Boyutları: Anket Verileri

Turgay Şirin’in İstanbul’da 217 katılımcıyla yürüttüğü araştırmada, katılımcıların %88’i cinlerin varlığına kısmen veya kesinlikle inandığını bildirmiştir.

Cinlerle ilgili bilgi kaynaklarında Kur’an ve hadisler %26,7 ile ilk sırada, çevredeki insanlar %20,4 ile ikinci sırada yer almıştır.

Buna karşılık katılımcıların %21,2’si daha önce cinciye gittiğini söylemiştir. Bu kişilerin %41,3’ü ziyaretten fayda görmediğini bildirmiştir.

Araştırma ayrıca muska yaptırma oranını %23,1, büyü yaptırma oranını ise %7,4 olarak kaydetmiştir.

Tarihsel açıdan bakıldığında, Şirin’in aktardığı eski Türk kültürü örnekleri kam, afsun, nazarlık ve benzeri pratiklerin uzun bir kültürel geçmişe sahip olduğunu gösterir.

Ancak 2005-2006 döneminde toplanan bu veriler, bugünkü Türkiye nüfusunun güncel oranları gibi okunmamalıdır.

Özetle, araştırmanın asıl değeri “kaç kişi inanıyor?” sorusundan çok, inancın bilgiye ve davranışa dönüşme biçimini sayısal verilerle görünür kılmasıdır.

Buradaki temel soru, cinlerin varlığını kanıtlamak veya reddetmek değildir. Araştırma açısından önemli olan, insanların bu konuda ne düşündüğü ve bu düşüncenin davranışlarına nasıl yansıdığıdır.

Turgay Şirin’in çalışması bu nedenle inanç ile davranış arasındaki ilişkiye bakar. Çalışmanın yüksek lisans araştırması 2006’da Marmara Üniversitesi’nde tamamlanmış, bulgular daha sonra 2009’daki Genç Akademisyenler İlahiyat Araştırmaları Sempozyumu’nda yayımlanmıştır.

Araştırma 2005-2006 döneminde İstanbul’un Üsküdar ve Beyoğlu/Taksim çevresinde yürütülmüştür. Örneklem 217 kişiden oluşmaktadır.

Katılımcıların %53’ü erkek, %47’si kadındır. Araştırmada verilen yaş ortalaması 26,5’tir.

Bu sayılar çalışmayı anlamak için önemlidir. Çünkü 217 kişilik yerel bir örneklemden elde edilen sonuçlar, bütün Türkiye’nin değişmez görüşü olarak sunulamaz.

Bunun yerine çalışma, belirli bir zamanda ve belirli bir örneklemde cin inancının psiko-sosyal boyutları hakkında ölçülebilir bir kesit verir.

TDV İslâm Ansiklopedisi “cin” kelimesini Arapça “örtmek, gizli kalmak” anlam alanıyla ilişkilendirir. İslâmî terminolojide kavram, duyularla doğrudan idrak edilemeyen bir varlık türünü ifade eder.

Kavramın dinî çerçevesi için TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Cin maddesi temel başvuru kaynaklarından biridir.

Konunun daha geniş metafizik kavramlarla ilişkisi, sitedeki metafizik kavramı ve tarihsel çerçevesi üzerinden ayrıca değerlendirilebilir.

Araştırmanın en dikkat çekici tarafı, cinlere inanma oranı ile cinciye başvurma oranının birbirinden oldukça farklı çıkmasıdır.

Katılımcıların %88’i cinlerin varlığına kısmen veya kesinlikle inandığını belirtmiştir. Cinlerin varlığını reddedenlerin oranı %7,8, kararsızların oranı ise %4,1’dir.

Buna karşılık örneklemin yalnızca %21,2’si daha önce cinciye gittiğini bildirmiştir. %78,8’lik kesim böyle bir başvuruda bulunmadığını söylemiştir.

En önemli çıkarım şudur: Bir inanışın zihinsel veya dinî düzeyde benimsenmesi, o inanışla ilişkili her pratiğin uygulanacağı anlamına gelmez.

Bu ayrım, halk inanışlarını incelerken yalnızca “inanıyor musunuz?” sorusunun neden yetersiz kalabileceğini gösterir.

Araştırma, bilgi kaynakları bakımından da önemli bir tablo ortaya koyar. Katılımcılar cinlerle ilgili bilgilerinde ilk sıraya Kur’an ve hadisleri (%26,7) yerleştirmiştir.

İkinci sırada çevredeki insanlar (%20,4), üçüncü sırada dinlenen vaazlar (%12,6) bulunmaktadır. Bunları çeşitli kitaplar (%11,4), televizyon (%9,6), aile (%9,3), okul dersleri (%6,7) ve kişisel tecrübeler (%3,5) izlemiştir.

Bu dağılım, dinî kaynak ile sözlü aktarımın birlikte çalıştığını düşündürür. Bir kavram hem dinî metinlerden öğrenilebilir hem de aile, çevre ve gündelik anlatılar içinde yeni yorumlar kazanabilir.

Araştırmacılara göre görünmeyen varlıklara ilişkin kanaatler, bireysel düzeyde kalmayıp toplumsal davranış biçimlerine de dönüşebilir.

217 kişilik örneklemde 191 kişi, cinlerin varlığıyla ilgili soruya “kısmen katılıyorum” veya “kesinlikle katılıyorum” yönünde cevap vermiştir.

Bu sayı toplam örneklemin %88’ine karşılık gelir. Buna rağmen cinciye gittiğini belirtenlerin oranı %21,2’de kalmıştır.

Bu fark, araştırmanın en öğretici noktalarından biridir. İnanç düzeyi yüksek olsa bile davranış düzeyi aynı oranda yükselmemektedir.

Dolayısıyla cin inancının psikososyal boyutları değerlendirilirken inanç, tutum ve davranış ayrı değişkenler olarak ele alınmalıdır. Aksi halde yüksek inanç oranından doğrudan yüksek uygulama oranı çıkarımı yapmak yanıltıcı olabilir.

Cinciye gidenlerin %41,3’ü fayda görmediğini, %32,6’sı fayda gördüğünü söylemiştir. %26,1’lik bölüm ise kararsız kalmıştır.

Bu sonuçlar öz-bildirime dayanır. Başka bir ifadeyle araştırma, herhangi bir uygulamanın etkinliğini ölçen klinik deney değildir; katılımcıların kendi değerlendirmelerini kaydeder.

Cinciye gitme gerekçelerinde “hastalıktan kurtulma” %16,2 ile ilk sırada verilmiştir. “Psikolojik olarak rahatlama” %15,4, “cinlerden kurtulma” ise %12,3 oranında belirtilmiştir.

Şirin, ham sayıların ilk iki gerekçe arasında çok küçük bir fark gösterdiğine de dikkat çeker. Her iki gerekçeyi belirten kişi sayısı 21’dir.

Bu ayrıntı önemlidir. Yüzde sıralamasına tek başına bakmak yerine, örneklem büyüklüğü ve ham sayılar da birlikte değerlendirilmelidir.

Araştırmada ayrıca “medyuma gitmenin faydalı olduğu” kanaati ile “medyumların hastalıkları iyileştirebileceği” düşüncesi arasında pozitif ve istatistiksel olarak anlamlı ilişki bildirilmiştir: r=0,596; p<0,01.

Bu korelasyon, iki kanaatin birlikte değiştiğini gösterir. Ancak korelasyon, bir düşüncenin diğerine sebep olduğunu tek başına kanıtlamaz.

Katılımcıların cincileri din adamı olarak görme ortalaması da 5’li ölçekte 2,24 olarak verilmiştir. Cinciye gitmenin faydalı olduğu kanaatinin ortalaması 2,14’tür.

Muska yaptırmadığını söyleyenlerin oranı %76,9, yaptırdığını söyleyenlerin oranı %23,1’dir.

Büyü yaptırmadığını bildirenlerin oranı %92,6’dır. Büyü yaptırdığını söyleyenler ise %7,4’tür.

Büyünün var olduğuna veya etkisinin bulunduğuna inandığını belirtenlerin oranı %68,2’dir. Böylece yine inanmak ile yaptırmak arasında belirgin bir fark görülmektedir.

Türkiye'de Medyum Olmak

40 yılı aşkın deneyimin süzüldüğü, medyumluğun tarihini ve gerçeklerini anlatan kapsamlı bir araştırma kitabı.

Kitabı İncele

Anket Bulgularında İnanç ve Davranış Nasıl Karşılaştırılır?

Tablo, aynı örneklem içinde farklı düzeylerin ölçüldüğünü gösterir.

“Cinlere inanmak”, “cinciye gitmek”, “muska yaptırmak” ve “büyü yaptırmak” aynı davranış değildir. Bu kavramları tek başlık altında toplamak, araştırmanın verdiği nüansları kaybettirir.

Ali Köse ve Ali Ayten’in bâtıl inanç ve davranışlar üzerine psiko-sosyolojik çalışması da belirsizlik duygusu, bireysel özellikler ve psikolojik yarar algısı gibi etkenleri tartışır.

Bu çerçevede “psikolojik rahatlama” seçeneğinin araştırmada üst sıralarda bulunması, katılımcıların bir bölümünün başvuru davranışını yalnızca metafizik açıklamalarla değil, duygusal rahatlama ihtiyacıyla da ilişkilendirdiğini gösterir.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta, araştırmanın bir tedavi sonucu ölçmemesidir.

Katılımcının “fayda gördüm” demesi öznel bir değerlendirmedir. Klinik iyileşme, tanı veya tedavi etkinliğiyle aynı şey değildir.

Bu ayrım hem araştırma okuryazarlığı hem de tüketicinin yanıltıcı sonuç iddialarından korunması açısından önemlidir.

Konunun Uzmanlarına göre, halk inançları çoğu zaman tek bir nedenden doğmaz. Dinî kabul, aileden öğrenme, çevre anlatıları, korku, umut, belirsizlik ve kültürel hafıza aynı kişide birlikte bulunabilir.

Aktardığı kaynaklara göre eski Türk topluluklarında büyü, kehanet, falcılık ve görünmeyen varlıklarla ilişkilendirilen çeşitli pratikler bulunuyordu.

Çalışmada, kam ve üfürükçülere “ürüng” adı verilen bir ücret verildiği aktarılır. Bu bilgi Abdülkadir İnan’ın şamanizm araştırmalarına dayandırılır.

Eski Türklerde çocukların cin ve göz değmesiyle ilişkilendirilen tehlikelere karşı afsunlandığı; bağ, bostan ve bahçelerde “abakı” denilen korkuluk ve “kögük” adı verilen nazarlıkların kullanıldığı da aktarılır.

Bu veriler, bugünkü uygulamaların birebir aynı kaldığını göstermez. Daha doğru ifade, korunma sembolleri ve görünmeyen tehlike fikrinin farklı dönemlerde yeni biçimler kazanarak sürdüğüdür.

TDV İslâm Ansiklopedisi, görünmeyen varlıklarla ilgili inanışların yalnızca Türk veya İslâm kültürüne özgü olmadığını gösterir.

Mezopotamya’da kötü ruhlar ve çeşitli görünmeyen varlık sınıfları; Eski Mısır’da hastalık veya zarar fikriyle ilişkilendirilen varlıklar; Yunan dünyasında “daimon” kavramı; Çin ve Hint geleneklerinde ise farklı ruh ve görünmeyen varlık tasavvurları bulunmuştur.

Bu örneklerin her birini doğrudan “cin” ile eşitlemek doğru olmaz. Çünkü her kültürün kavramı, kozmolojisi ve dinî dili farklıdır.

Tarihsel açıdan bakıldığında asıl ortak nokta, insanların görünmeyen nedenler üzerinden belirsizliği anlamlandırma eğilimidir.

Türklerin İslâmiyet’i kabulünden sonra da önceki kültürel unsurların bir kısmı yeni dinî kavramlarla yan yana yaşamaya devam etmiştir.

Bu durum kültür tarihinde olağandır. Eski semboller kaybolabilir, anlam değiştirebilir veya yeni dinî dil içinde yeniden yorumlanabilir.

• Bilişsel inanç: Bir kişinin bir düşünceyi doğru veya anlamlı kabul etmesiyle ilgilidir. Bu kabulün mutlaka davranışa dönüşmesi gerekmez.
• Davranışsal başvuru: İnancın cinciye gitme, muska yaptırma veya başka somut bir eyleme dönüşen yönünü ifade eder.
• Kültürel aktarım: İnanç, anlatı ve sembollerin aile, çevre, dinî kaynaklar, eğitim ve medya gibi kanallarla kuşaklar arasında taşınmasını anlatır.

Bu Durumun Üç Temel Nedeni

Bu durumun 3 temel nedeni şunlardır:

Çalışmanın akademik temeli, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü’nde 2006 yılında tamamlanan yüksek lisans araştırmasına dayanır. Marmara Üniversitesi açık erişim kaydı çalışmanın yazarını Turgay Şirin olarak gösterir. Aynı araştırmanın bulguları, Genç Akademisyenler İlahiyat Araştırmaları Sempozyumu kapsamında 2009’da M.Ü. İlâhiyat Fakültesi Vakfı Yayınları tarafından yayımlanmıştır.

Bu kaynak, makaledeki 217 kişilik örneklem, %88 cin inancı, bilgi kaynakları, cinciye başvurma, muska ve büyü yaptırma oranları gibi temel sayısal verilerin ana kaynağıdır.

M. Süreyya Şahin — “Cin”, TDV İslâm Ansiklopedisi.

TDV İslâm Ansiklopedisi’nin “Cin” maddesi, kelimenin etimolojisini, İslâmî terminolojideki anlamını ve farklı kültürlerde görünmeyen varlıklara ilişkin tarihsel tasavvurları karşılaştırmalı biçimde ele alır.

Maddede Mezopotamya, Mısır, Yunan, Çin ve Hint kültürlerinden örnekler bulunur. Bu karşılaştırmalar, farklı kültürlerin varlık tasavvurlarını birbirine eşitlemek için değil, görünmeyen varlık düşüncesinin geniş tarihsel coğrafyasını anlamak için kullanılmalıdır.

Erişim:
TDV İslâm Ansiklopedisi — Cin

Ali Köse ve Ali Ayten — “Bâtıl İnanç ve Davranışlar Üzerine Psikososyolojik Bir Analiz.”

Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi’nde yayımlanan çalışma; bâtıl inançların oluşumu, belirsizlik duygusu, psikolojik işlevler ve yaş, eğitim, cinsiyet gibi değişkenlerle ilişkisini tartışır.

Bu kaynak, Şirin’in anketindeki “psikolojik rahatlama” ve kültürel davranış verilerini daha geniş bir psiko-sosyolojik çerçevede okumaya yardımcı olur.

Abdülkadir İnan — Tarihte ve Bugün Şamanizm: Materyaller ve Araştırmalar.

Şirin’in eski Türklerde kam, afsun ve “ürüng” gibi tarihsel uygulamalara ilişkin aktarımlarında başvurduğu temel kaynaklardan biridir. Şirin’in tebliğinde bu eser için Ankara 1972 baskısının 27-41. sayfalarına atıf yapılmaktadır.

Kaşgarlı Mahmud — Dîvânu Lugâti’t-Türk.

“İnsan psikolojisinin bilinmeyenden etkilendiği, metafizik varlıklara inancın insan davranışı üzerinde birtakım etkilere sahip olduğu…” — Turgay Şirin, “Metafizik Varlıklardan Cinlere İnancın psikososyal Boyutları”, 2009, s. 663.

217 katılımcının %88’i cinlerin varlığına kısmen veya kesinlikle inanırken, cinciye gittiğini söyleyenlerin oranı %21,2’de kalmıştır.

Muska yaptırma %23,1, büyü yaptırma ise %7,4 olarak bildirilmiştir. Bu veriler, inanç ile davranış arasında tek yönlü ve otomatik bir ilişki kurulamayacağını gösterir.

Araştırma ayrıca bilginin nasıl dolaştığını da ortaya koyar. Kur’an ve hadislerin ilk sırada, çevredeki insanların ikinci sırada bulunması; dinî referanslarla sözlü kültürün birlikte etkili olabildiğini düşündürür.

Tarihsel veriler ise görünmeyen varlıklarla ilgili anlatıların farklı toplumlarda farklı adlar ve sembollerle ortaya çıktığını gösterir. Eski Türk kültüründeki kam, afsun, nazarlık ve benzeri unsurlar da bu tarihsel katmanın parçalarıdır.

Günümüzde ise bu konuları değerlendirirken tarihsel inanış, dinî kabul, kişisel tecrübe, psikolojik yorum ve ampirik araştırma verisini birbirinden ayırmak gerekir.

Araştırmanın önemli bir sınırlılığı da unutulmamalıdır. Veriler 2005-2006 döneminde, İstanbul’da ve 217 kişilik bir örneklemde toplanmıştır. Bu nedenle oranları 2026 Türkiye’sinin güncel toplumsal dağılımı gibi sunmak metodolojik olarak doğru olmaz.

Araştırmacı Yazar Zeynel Eroğlu’nun kırk yılı aşan gözlemlerini içeren “Türkiye’de Medyum Olmak” kitabı, Türkiye’de bu tür inanışların ve bunlarla bağlantılı toplumsal pratiklerin nasıl görünür hâle geldiğini farklı bir saha gözlemi çerçevesinde ele alan ek bir okuma olarak değerlendirilebilir.

En önemli çıkarım şudur: Bir toplumdaki metafizik inançları anlamak için yalnızca “insanlar neye inanıyor?” sorusunu sormak yetmez. “Bu bilgiyi nereden alıyorlar, hangi şartlarda davranışa dönüştürüyorlar ve yaşadıkları tecrübeyi nasıl yorumluyorlar?” soruları da birlikte sorulmalıdır.

Bu yaklaşım, okuyucunun konu hakkında tek bir hükme yönelmesi yerine; din psikolojisi, kültürel antropoloji ve sosyoloji verilerini birlikte değerlendirerek kendi çıkarımını oluşturmasına imkân verir.