Türkiye de Medyumlar: Tarihsel ve Toplumsal Bir Bakış

Dönemden döneme farklı isimler almıştır: hoca, bakıcı, falcı, aracı, kahin ve modern dönemde medyum. Her isim; hem kültürel hem hukuki hem de toplumsal bir bağlamı temsil etmektedir.

Her toplumun bir bilgesi vardır; kimileri onu hoca çağırır, kimileri dede, kimileri bakıcı der. Bazı kültürlerde şaman, bazılarında oracle, bazılarında ise medyum olarak adlandırılan bu figürün işlevi kültürden kültüre değişse de özü aynı kalmaktadır.

Türkiye de medyumlar , Sıradan insanın doğrudan erişemediği bir bilgiye ya da aracılığa sahip olduğu düşünülen bu kişiler, toplumsal kriz anlarında sığınılan birer liman vazifesi görmüşlerdir. Türkiye bu açıdan son derece zengin bir kültürel zemine sahiptir.

Keramet; velilere özgü olağanüstü haller olarak tanımlanır ve İslam geleneğinde özel bir yere sahiptir (TDV İslâm Ansiklopedisi – Havâs Maddesi). Saray çevresinden köy halkına kadar bazı şeyhler, karar süreçlerini etkileyen figürler hâline gelmiştir.

Resmi eğitim almış ya da almamış; halk arasında dua yazan, muska hazırlayan ve çeşitli ruhani sorunlarda yardımcı olduğu düşünülen halk hocaları mevcuttur. Bu figürlerin varlığı Osmanlı’nın her coğrafyasında belgelenmiştir.

Bunun yanı sıra, özellikle kadın “bakıcılar” halk arasında geleceği gören ya da kayıpları bulan kişiler olarak biliniyordu. Bu figürler resmi dini yapının dışında kalmış olsalar da, toplumsal ihtiyaca pratik yanıtlar veren özel bir alanda varlıklarını korumuşlardır.

1925 yılında çıkarılan 677 Sayılı Kanun; tekke ve zaviyeleri kapattı.

Ancak toplumsal ihtiyaç ortadan kalkmadı. Halk bakıcısı, falcı ve aracı figürleri; farklı adlarla varlığını sürdürdü.

1950’lerden itibaren “medyum” kelimesini; hem Batı’dan ithal edilen hem de yerel halk inanışlarıyla bütünleşen bir kavram olarak yaygınlaşmaya başladı.

Bu dönüşüm; hem kültürel hem yasal hem de toplumsal bir sürecin ürünüdür.

Doğu ezoterizminin modern şehir hayatıyla entegrasyonu, bu kavramın dilsel gelişiminde kalıcı bir dönüm noktası yaratmıştır.

Ancak bireylerin metafizik alanlara duyduğu toplumsal ihtiyaç ve arayışlar ortadan kalkmamış, sadece biçim değiştirmiştir. 20. yüzyılın ortasından itibaren Türkiye’de medyum figürü, Batı’dan gelen modern spiritüalizm etkisiyle özellikle entelektüel çevrelerde ilgi görerek farklı bir görünüm kazandı.

1950’ler ve 60’larda yayımlanan bazı Türkçe çeviriler ve popüler dergiler, “medyum” kelimesini ülkede yaygınlaştırmıştır. Kentlerin kenar mahallelerinde ve kırsal kesimde “bakıcı” ya da “hoca” unvanıyla faaliyet gösteren halk medyumları ise geleneksel yapılarını korumuşlardır.

Türkiye de medyumlar, Özellikle 1980’ler sonrasında televizyon ve medyanın yaygınlaşmasıyla birlikte kamuoyuna açık, program ve kitap üretimine katılan bazı popüler isimler ön plana çıkmıştır. Tarihsel açıdan bakıldığında; bu iki kesim aynı toplumsal ihtiyacın farklı görünümleridir.

Birincisi gizli ve mahrem kalırken, ikincisi tamamen görünür ve kamusaldır. Her ikisi de özünde “bilinmeyene erişim” figürünün farklı sosyolojik dönemlerdeki yansımalarından ibarettir.

Türkiye de medyumlar, medyumluk faaliyeti son derece katmanlı bir hukuki çerçeveyle kuşatılmıştır. 677 Sayılı Kanun dini otorite iddiasına dayanan pratikleri kısıtlarken, TCK 158/1-a maddesi “dini inanç ve duyguların istismarı” yoluyla gerçekleştirilen eylemleri nitelikli dolandırıcılık kapsamında değerlendirmektedir.

Bu ağır cezai hüküm, medyumluk kisvesi altında gerçekleştirilen maddi aldatma ve suistimal vakalarında yargı tarafından kararlılıkla uygulanmıştır. Ayrıca, 6502 Sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun kapsamında metafizik sunumlarda kesin sonuç vaat etmek yüksek risk taşır.

Hizmet sunumlarında “kesin sonuç” ya da “garantili şifa” gibi ifadelerin kullanılması kanunen yasaktır (Resmî Mevzuat – 6502 Sayılı Kanun). Tarihsel araştırmalar tamamen yasal sınırların içerisindeyken, ticari kazanç amacıyla insanlara kesin sonuç vaat eden her türlü eylem suç teşkil etmektedir.

Türkiye de Medyumlar figürü, bu sorulara yanıt verebileceği izlenimini yaratarak inançtan ziyade evrensel bir insani ihtiyaca ve anlam arayışına hitap eder. Hayatın dönüm noktalarında karşılaşılan belirsizlikler de bu yönelimde büyük rol oynar.

İş, evlilik veya ağır hastalıklar öncesinde belirsizliği azaltacak bir rehberlik arayışı evrenseldir; medyum ise bu kaotik arayışa somut bir hedef ve pratik bir ritüel sunar. Büyük kentlerin yalnızlaştırıcı yapısı juga bu yönelimi tetikler.

Bireylerin gerçek anlamda dinlenilme ve anlaşılma arzusu, medyumun iddiasının doğruluğundan tamamen bağımsız psikolojik bir işlev görmektedir. İhtiyaç gerçektir; ama ihtiyacın gerçek olması, çözümün de gerçek olduğu anlamına gelmez.

Türkiye’de Medyumlar ve Medyum Ziyaretinin Sosyolojik Açıdan 3 Temel Nedeni:

• Yas ve anlam arayışı: Kaybedilen sevdikler hakkında bilgi edinme ihtiyacı.
• Belirsizlik yönetimi: Büyük kararlar öncesinde rehberlik arayışı.
• Deneyim anlamlandırma: Açıklanamadığı düşünülen kişisel deneyimlere çerçeve bulma isteği.

“Halk; bir şeye inanmadan önce ona ihtiyaç duyar. Türkiye’de medyum fenomeni; her şeyden önce derin bir ihtiyacın ürünüdür.”
— Zeynel Eroğlu, Türkiye’de Medyum Olmak

Türkiye de Medyumlar figürü, ne tek kalemde silinip atılacak basit bir aldatmacadan ne de rasyonel olarak doğruluğu kanıtlanmış bir gerçeklikten ibarettir. O; bilinmeyeni anlamak ve ölüm sonrasını sorgulamak arzularının Anadolu inanç dünyasındaki sosyolojik bir yansımasıdır.

Bu fenomeni doğru kavramak için körü körüne inanmak ya da peşinen reddetmek yerine, tarihsel ve kültürel bir lens kullanmak gerekir. Anadolu’daki halk inanışlarının ve sözlü kültürün etkilerini kavramak için Pertev Naili Boratav’ın klasikleşmiş halk bilimi çalışmalarından faydalanmak mümkündür.

Antropolojik küresel verilerden faydalanmak da ufuk açıcı olacaktır (Britannica – Spiritualism Maddesi). Ayrıca, konunun Türkiye’deki tarihsel ve ansiklopedik gelişim süreçlerini genel bir çerçevede incelemek adına Vikipedi – Medyumluk maddesi de ziyaret edilebilir.

Araştırmacı Yazar Zeynel Eroğlu’nun “Türkiye’de Medyum Olmak” adlı eseri; 40 yılı aşkın araştırma ve saha gözlemine dayanan bu çalışmayla Türkiye’deki medyumluk pratiğini tarihsel, kültürel, hukuki ve toplumsal boyutlarıyla kapsamlı biçimde ele almaktadır.