Tengricilik Nedir? Gök Tanrı İnancı ve Türk Kozmolojisi

Türklerin İslamiyet’i benimsemeden önce hayatlarının her alanını şekillendiren bir inanç sistemi vardı.

Bu inanç; göğe bakarken ve toprağa dokunurken, atalar anılırken ve ruhlar çağrılırken, savaşa çıkarken ve barış yapılırken kendini gösterirdi.

Tengricilik — ya da Gök Tanrı inancı — işte bu köklü ve kadim sistemin adıdır.

“Tengri” kelimesi; Türkçe ve Moğolca’da hem “gök” hem de “tanrı” anlamına gelir. Bu iki anlam; Tengriciliğin özünü de ele verir: Gökyüzü hem fiziksel gerçekliği hem de ilahi gücü temsil eder.

Tengricilik; yalnızca dini bir inanç değil; aynı zamanda evrenin nasıl işlediğine, insanın doğa içindeki yerine ve ataların ruhlarının yaşayanları nasıl koruduğuna ilişkin kapsamlı bir dünya görüşüdür.

Özetle, Tengricilik; Gök Tanrı Tengri’yi yüce varlık olarak benimseyen, yer-su ruhlarına ve ata ruhlarına saygı duyan, şamanı bu dünya ile ruhlar âlemi arasında aracı olarak konumlandıran; binlerce yıl boyunca Orta Asya steplerinin her köşesinde yankısını bulan kadim bir inanç sistemidir.

Orta Asya’nın “kurganlarda” (büyük mezar tümülüsleri) bulunan defin nesneleri ve kurban kalıntıları; Tengriciliğin çok eski bir kökene sahip olduğuna işaret etmektedir.

Orhun Yazıtları (MS 8. yüzyıl, Göktürk dönemi); Tengriciliğin sistemli biçimde belgelendiği en eski yazılı kaynaklardır.

Kültigin ve Bilge Kağan yazıtlarında defalarca “Tengri kut verdi” (Tanrı kudret/talih bağışladı) ifadesine rastlanmaktadır. Bu ifade; Türk hanlığının meşruiyetinin Tengri’nin onayına dayandığını ortaya koyar.

Yazıtlarda ayrıca “Üst’te mavi gök, alt’ta yağız yer kılındıkta” ifadesiyle; gökyüzü (Tengri) ve yer (Toprak Ana) ikilisinin Türk kozmolojisinin iki kutbunu oluşturduğu görülmektedir.

Göktürk Kağanlığı (552-744) ve ardından gelen Uygur Kağanlığı (745-840); Tengricilik temelli devlet anlayışının en sistemli örneklerini sunmuştur.

Uygurlarda ayrıca Manihaizm’in de kısa bir dönem benimsenmesi; Tengriciliğin ne denli dönüşüme açık ama temelde süregelen bir inanç olduğunu gösterir.

Cengiz Han (1162-1227); Tengricilik tarihinin belki de en çarpıcı siyasi figürüdür.

Cengiz Han; kendisinin Tengri tarafından seçilmiş “göksel hükümdar” olduğunu ilan etmiş; bu iddiayı kitlesel fetihlerini meşrulaştırmak için kullanmıştır.

“Tengri meni küçlüg etdi” (Tengri beni güçlü kıldı) ifadesi; Moğol tarih yazımında Cengiz’in fetihleri için kullandığı temel meşruiyet formülüdür.

Cengiz Han’ın kurduğu Moğol İmparatorluğu’nda; dini hoşgörü resmi politikaydı ve Tengricilik devletin “göksel meşruiyet” zeminini oluşturmaya devam etti.

Türklerin İslam’ı benimsemesi (özellikle 9-11. yüzyıllar); Tengriciliğin ani bir biçimde ortadan kalkması anlamına gelmedi.

Karahanlılar ve Selçuklular döneminde; Tengri-Allah özdeşleştirmesi yaygınlaştı.

Halk dilinde “Tanrı” kelimesinin İslam’ın “Allah” kavramı için kullanılmaya başlanması; bu özdeşleştirmenin dil düzeyindeki en somut izlerinden biridir.

Anadolu’ya taşınan Tengricilik izleri; yaşlıların “Gök Tanrı kuvvet versin”, “Tanrı yar olsun” gibi ifadelerinde, nazar boncuğunda (gökyüzünün mavi rengi), kurban geleneğinde ve mezar başında ata ruhuna dua anlayışında bugün de yaşamaya devam etmektedir.

Orhun Yazıtları ve kurt sembolü yalnızca siyasi tarih değil, ruhani tarih açısından da eşsiz bir kaynaktır.

Tengri’nin “kut” vermesi; hükümdara tanrısal kaynaklı bir yönetme hakkı, güç ve talih bahşetmesi demektir.

Bu anlayış; Çin’in “Gök Mandası” (Tian Ming), Avrupa’nın “Tanrı Vergisi Krallık Hakkı” ve İslam’ın “Halifenin ilahi onay ile yönetmesi” anlayışlarıyla yapısal bir paralellik içindedir.

Türk ve Moğol dünyasında kağanın ya da hanın Tengri’nin seçilmişi olması; hem askeri meşruiyeti hem de ruhani otoriteyi tek bir figürde birleştiren güçlü bir ideoloji üretmiştir.

Bu ideolojiyi en iyi kullanan isim; şüphesiz dünyanın gördüğü en büyük kara imparatorluğunu kuran Cengiz Han‘dır.

Üst Dünya (Tengri/Gökyüzü): İlahi varlıkların, ruhların ve iyilik güçlerinin mekânı. Bu dünyanın merkezinde Gök Tanrı Tengri bulunur.

Orta Dünya (Yerüzü/İnsanların Mekânı): İnsanlar, hayvanlar, bitkiler ve doğanın tüm unsurları bu katmanda yaşar. Yer-su ruhları (dağların, nehirlerin, ormanların ruhları) da bu katmandadır.

Alt Dünya (Yer Altı/Ölülerin Mekânı): Ölmüş insanların ruhlarının gittiği ve kötü ruhların bulunduğu katman.

Bu üçlü yapı; İslam’ın “dünya, berzah, ahiret” anlayışından Hristiyanlığın “yeryüzü, cennet, cehennem” anlayışına ve Budizm’in üçlü âlem şemasına kadar pek çok büyük inanç sistemiyle yapısal benzerlikler taşımaktadır.

Yer-Su Ruhları (Yer-Sub): Dağların, nehirlerin, göllerin, ormanların koruyucu ruhları. Bu ruhlarla uyum içinde yaşamak; Tengrici toplumlar için temel bir sorumluluktu. Doğaya zarar vermek; yer-su ruhlarını kızdırmak ve felaketlere davet etmek anlamına geliyordu.

Bu anlayış; modern ekoloji felsefesiyle ve “doğanın haklarını” savunan çevre düşüncesiyle ilginç bir diyalog zemini oluşturmaktadır.

Ata Ruhları (Öngön/Ongon): Ölmüş ataların ruhları; yaşayanları korumaya devam eder. Bu nedenle atalara saygı göstermek, ata mezarlarına kurban sunmak; Tengrici pratiklerin merkezinde yer alır.

Şaman; üç dünya arasında geçiş yapabilen, ruhlarla iletişim kurabilen ve topluluk adına onlarla müzakere eden kişidir.

Şamanın iyileştirme pratiği nasıl işler?

Birisi hasta olduğunda ya da bir felaket yaşandığında; topluluk şamanı çağırır.

Şaman, davulunu çalmaya başlar — davul hem araç hem de araçtır; davulun yüzeyi kozmik haritayı temsil eder.

Ritim yoğunlaştıkça şamanın bilinci değişmeye başlar; bu hâl “trans” ya da modern bilim dilinde “değişmiş bilinç hâli” olarak tanımlanır.

Bu hâlde şaman; sebebini araştırdığı sorunu çözmek için üst ya da alt dünyaya “ruhsal yolculuk” yapar; ruhlarla konuşur, pazarlık eder.

Dönüşünde; ya bir iyileştirme yöntemi aktarır ya da toplumu tehdit eden ruhsal dengesizliği gidermek için ritüel önerir.

Araştırmacılar; şamanın bu trans deneyiminin; Budist meditasyonu, Sufi zikrini ve pek çok kültürdeki “oracular” (kehanet) pratikleriyle yapısal benzerlikler taşıdığını belirtmektedir.

Anadolu’daki Alevi-Bektaşi geleneğinde dede’nin topluluğu yönlendirme ve ruhani rehberlik işlevi; Tengrici şamanın işleviyle paralellikler taşır.

Güney Sibirya ve Altay’dan getirilen Türk gelenekleri; Anadolu’ya taşınırken İslami kavramlarla harmanlanmış; “ocak ruhları” ve “koruyucu atalar” anlayışı Anadolu halk kültüründe yaşamaya devam etmiştir.