Anadolu’da Şamanizm İzleri: Ritüellerin Kökeni ve Anlamı

Ritüel, belirli bir amaç için tekrarlanan sembolik davranışlar bütünüdür.

Şamanizm ise doğaüstü varlıklarla iletişim kurabilen kişilerin bu gücü toplum adına kullandığı kadim bir inanç ve tekniktir.

Araştırmacı Abdülkadir İnan’a göre, onuncu yüzyılda İslamiyet’i kabul etmeye başlayan Selçuk Oğuzları bile on beşinci yüzyılda hâlâ birçok şamanist geleneği koruyordu.

Özetle, ağaçlara bez bağlama, türbe-yatır ziyaretleri, alazlama, kurşun dökme ve kırklama gibi âdetler bu kadim mirasın izlerini taşır.

Bu âdetler, İslami bir kisve altında günümüze uzanan yansımalardır.

En önemli çıkarım şudur: bu ritüeller tek başına bir tuhaflık değildir.

Bu ritüeller, insanlığın her coğrafyada gördüğümüz eski inanç-yeni din sentezinin Anadolu’daki örnekleridir.

Şamanizm izleri, bu bakımdan yalnızca geçmişe ait bir merak konusu değildir.

Bu izler, günümüz Anadolu kültürünün de canlı bir parçasıdır.

Bu yazıda, bu ritüellerin kökenini, anlamını ve dünya genelindeki benzer örneklerini ele alıyoruz.

Ayrıca bu ritüellerin İslami pratiklerle nasıl bir arada var olabildiğini de inceliyoruz.

Bireyleri ortak değerler etrafında birleştiren sosyal bir etkinliktir.

Şamanizm izleri ise Anadolu Kültürü‘nün en eski katmanlarından birini oluşturur.

Folklor araştırmacısı Sedat Veyis Örnek’in tanımıyla şamanizm, trans hâline geçebilen kişilerin doğaüstü varlıklarla ilişki kurup bu gücü toplum adına kullanmasından ibaret bir inanç ve tekniktir.

Şamanizm, ne kendine özgü bir din ne de yalnızca büyüden ibarettir.

Kökeni muhtemelen Orta Asya’ya dayanan bu inanç sisteminde, evren üç katmanlı olarak tasavvur edilir: gök, yeryüzü ve yeraltı dünyası.

Şaman, bu üç katman arasında insanlar ile ruhlar/tanrılar dünyası arasındaki ilişkiyi düzenleyen aracı kişidir.

Bu kozmoloji, Orta Asya Türk topluluklarındaki Gök Tanrı inancı ile de yakından ilişkilidir.

Tarihsel açıdan bakıldığında Türk halkları İslamiyet’i kabul ettikten sonra bile bu inanç sisteminin bazı unsurlarını tamamen terk etmemiştir.

Bu unsurları yeni dinin içinde yeniden yorumlamıştır.

Araştırmacı Abdülkadir İnan’ın aktardığına göre, onuncu yüzyıl başlarında İslamiyet’i kabul etmeye başlayan Selçuk Oğuzları on birinci yüzyılda Horasan’a geçmiştir.

Dede Korkut Hikâyelerinden anlaşıldığı kadarıyla bu Oğuzlar on beşinci yüzyılda dahi birçok şamanist geleneğini muhafaza etmiştir.

Bu Oğuzların torunları olan bugünkü Anadolu Türklerinde de aynı eski inanç ve göreneklerin derin izlerine rastlanmaktadır.

Bu köklerin derinliğini anlamak için Türk topluluklarının İslamiyet’e geçiş sürecine yakından bakmak gerekir.

Bu geçiş, tek bir anda gerçekleşen ani bir dönüşüm değil, yüzyıllara yayılan kademeli bir süreçti.

Kaynağa göre bu kademeli yapı, eski inanç unsurlarının tamamen silinmesini değil, yeni dinin içinde yeniden biçimlenmesini mümkün kılmıştır.

Benzer bir eski-yeni inanç sentezine Mezopotamya, Antik Mısır ve Orta Asya bozkır medeniyetlerinde de rastlanır.

Yerel inanç katmanları, yeni bir din kabul edildiğinde nadiren tamamen ortadan kalkar.

Bu evrensel örüntü, insan topluluklarının kimlik oluşumunda dinin yanı sıra köklü kültürel alışkanlıkların da belirleyici olduğunu göstermektedir.

Şamanizm izlerinin Anadolu’da bu denli belirgin olmasının bir diğer nedeni de coğrafi ve demografik süreklilikle ilgilidir.

Orta Asya’dan Anadolu’ya göç eden Türk toplulukları, yeni topraklarda da kendi sözlü kültürlerini ve aile içi aktarım geleneklerini sürdürmüştür.

Bu aktarım, çoğunlukla yazılı metinler üzerinden değil, günlük pratikler ve sözlü anlatılar üzerinden gerçekleşmiştir.

Kaynağa göre bu durum, şamanizm kökenli ritüellerin resmî din kurumlarının denetimi dışında, halk hafızasında bağımsız bir hayat sürmesini de açıklamaktadır.

Bu bağımsız hayatın bir başka boyutu da kadınların rolüyle ilgilidir.

Kaynağa göre bu ritüellerin büyük kısmı, evin ve ailenin manevi sorumluluğunu üstlenen kadınlar tarafından öğretilmiş ve uygulanmıştır.

Anneden kıza aktarılan bu bilgi, resmî din eğitiminin dışında, gündelik hayatın doğal bir parçası olarak varlığını sürdürmüştür.

Bu durum, şamanizm izlerinin neden kırsal bölgelerde daha belirgin biçimde görüldüğünü de kısmen açıklamaktadır.

Şehirleşme ve modern eğitimin yaygınlaşmasıyla birlikte bu aktarım zincirinin bir kısmı zayıflamış olsa da, tamamen kopmamıştır.

Kaynağa göre bugün de büyükşehirlerde yaşayan pek çok aile, kırsaldaki köklerinden getirdiği bu pratikleri sürdürmeye devam etmektedir.

Bu süreklilik, göç ve kentleşme gibi büyük toplumsal dönüşümlerin bile kültürel belleği tamamen silemediğini göstermektedir.

Bu görsel, şamanın ritüel sırasında kullandığı temel araçlardan birini yansıtır.

Araştırmacılara göre davul, şarkı ve müzik, şamanın trans hâline geçmesine yardımcı olan araçlardır.

Bu araçlar, ona rehberlik eden ruhlarla iletişim kurmasına da yardımcı olur.

Şamanlar ayrıca tütsü, dal ve taş gibi sembolleri de ritüellerinde kullanır.

Her nesnenin ruhlar dünyasıyla farklı bir bağlantı biçimi temsil ettiğine inanılırdı.

Ormanlar, dağlar ve nehirler gibi doğal alanlar, bu ritüellerin en sık icra edildiği kutlu mekânlar olarak kabul edilirdi.

Konunun uzmanlarına göre bu araçların çoğu, günümüzde de halk hekimliği ve nazar pratiklerinde varlığını sürdürmektedir.

Bu uygulamaların günümüzdeki anlamları, Orta Asya’daki tarihsel biçimleriyle bütünüyle aynı değildir. Kültürel aktarım sırasında ritüellerin amacı, kullanılan semboller ve onlara verilen açıklamalar değişebilmiştir. Bazı pratikler İslami kavramlarla yeniden yorumlanmış, bazıları ise dinî bağından uzaklaşarak aile veya yöre geleneği biçiminde yaşamaya devam etmiştir.

Bu nedenle Anadolu’daki şamanizm izleri incelenirken yalnızca benzerliklerden hareket etmek yeterli değildir. Her uygulamanın tarihsel kaynağı, geçirdiği dönüşüm ve günümüzdeki toplumsal anlamı ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

Türkiye'de Medyum Olmak

40 yılı aşkın deneyimin süzüldüğü, medyumluğun tarihini ve gerçeklerini anlatan kapsamlı bir araştırma kitabı.

Kitabı İncele

Şamanizm İzleri Hangi Anadolu Ritüellerinde Görülür?

Folklorcuların tespit ettiği bu şaman âdetlerinden bazıları aşağıdaki listede yer almaktadır.

Günümüzde ise bu geleneklerin çoğu, dinî inançla bağını halk hafızasında büyük ölçüde yitirmiştir.

Bu gelenekler artık sıradan bir örf ve âdet hâline gelmiştir.

Şamanist Türklerin inanışına göre her dağın, kutlu pınarın, göl ve ırmağın “iye” adı verilen bir sahibi vardır.

Bu iyeler kurban ister, kurban sunmayanlara zarar verirmiş.

Ancak kaynaklara göre bu ruhlar oldukça kanaatkârdı.

Onları bir paçavra parçası, bir tutam at kılı ya da bir taş ile hoşnut etmek mümkündü.

Bugün Anadolu’nun pek çok yerinde ağaçlara çaput bağlama geleneği, işte bu eski inanışın devamı sayılmaktadır.

Kanlı kurban ritüelleri de bu izlerden biridir.

Eski Türk inanışında belirli dönemlerde iyelere veya gök tanrıya sunulan hayvan kurbanları, İslamiyet sonrasında kurban bayramı pratiğiyle iç içe geçmiştir.

Bu kurbanlar, bölgesel adak kurbanları biçiminde varlığını sürdürmüştür (Yolcu, 2025: 381).

Kırklama âdeti de benzer bir örnektir.

Loğusa kadının ve yeni doğan bebeğin kırk gün boyunca kötü ruhlardan korunması gerektiğine inanılır.
Anadolu’da Belgelenen Başlıca Şamanizm Kökenli Ritüeller

• Ağaç kültü: Kutlu sayılan ağaçlara, çalılara veya türbelere paçavra/bez bağlama âdeti
• Türbe ve yatır ziyaretleri: Velilerin manevi gücüne sığınarak dilek dileme, adak adama
• Alazlama: Yağlı bir paçavrayı ateşte tutuşturup hastanın etrafında dolaştırma töreni
• Kurşun dökme (kut kuyma): Kötü ruhun çaldığına inanılan talihi geri getirmeye yönelik ayin
• Güneş ve ay tutulması inançları: Tutulma anında davul, teneke çalma veya ateş yakma

Aşağıdaki tablo, başlıca ritüellerin bölgesel görünümlerini özetler.

On dördüncü yüzyılda Sinop’a uğrayan seyyah İbn Battuta, İbrahim Bey’in annesinin cenaze törenine şahit olmuştur.

İbn Battuta’nın aktardığına göre törende halk elbiselerini ters giymiş, başlarını açık bırakmıştır.

Din âlimleri ise sarıklarına siyah bir bağ takmıştır.

Seyyah bu uygulamanın dinî bir kökeni olup olmadığına dair bir yorum yapmamıştır.

Ancak araştırmacılara göre bu sahne, şamanizm kökenli bir yas geleneğinin İslami bir törenin içine sızmış hâlidir.

Benzer bir tanıklık, ölüm sonrası uygulamalarda da görülür.

Anadolu’da ölünün ardından verilen “ölü aşı” geleneği ve cenazenin “kırklı” olması inancı, İnan’a göre şamanizm devrinden kalan uygulamalardandır.

Bu uygulamalar zamanla İslami bir kılıfa bürünmüştür.

İnan, Türkiye’de folklor araştırmaları ilerledikçe pek çok âdetin gün yüzüne çıktığını belirtir.

Bu âdetler, İslam dininin emirleriyle doğrudan ilgisi olmadığı hâlde dinden sayılmaktadır.

Bunların bir kısmı zamanla toplum için zararsız birer örf hâline gelmiştir.

Bir kısmı ise aydın din âlimi rehberlerin yetersizliği nedeniyle halkın manevi ihtiyacını karşılamak için sürdürülmüştür.

Bu tür gözlemler, tek bir yazarın öznel yorumu olmaktan öte, alan araştırmasına dayanan somut bir tarihsel kanıt niteliği taşır.

Üfürükçülük, mezarlardan medet umma, doğum sancılarını alkarısına bağlama gibi halk inanışları da yine İnan’ın şamanizm kalıntısı olarak sınıflandırdığı örnekler arasındadır.

Kem göze karşı geliştirilen inanışlar da bu örnekler arasında sayılabilir.

İnan’ın saha notlarında dikkat çeken bir diğer örnek, Anadolu’nun bazı köylerinde hâlâ görülen “yağmur duası” törenleridir.

Kuraklık döneminde köylüler toplu hâlde dağa çıkar, taşları ıslatır ve dua eder.

Bu uygulama, eski Türklerin “yada taşı” ile yağmur yağdırma inanışının İslami bir dua biçimine dönüşmüş hâlidir (İnan, 1986: 154).

Benzer biçimde, bazı yörelerde hastalık zamanında evin eşiğine tuz serpilmesi de kötü ruhları uzak tutma amaçlı eski bir uygulamanın günümüze uzanan izidir.

Bu örneklerin ortak noktası, hiçbirinin dinî bir emre dayanmamasıdır; hepsi halk hafızasında nesilden nesile sözlü olarak aktarılmıştır.

Uzmanlara göre İran’da Zerdüştlük’ün İslam ile kaynaşması bu örüntünün bir parçasıdır.

Güney Amerika, Afrika ve Filipinler’de yerel dinlerin Hristiyanlık ile kaynaşması da bu örüntünün bir parçasıdır.

Kuzey Avrupa’da eski Germen ve İskandinav inançlarının yine Hristiyanlık ile kaynaşması da aynı insanlık örüntüsünün farklı coğrafyalardaki yansımalarıdır.

Anadolu’daki şamanizm-İslam sentezi de bu evrensel örüntünün bir parçası olarak okunabilir.

İye: Şamanist Türk inanışında dağların, pınarların, göllerin ve ırmakların sahibi kabul edilen koruyucu ruhtur.
Ağaçlara çaput bağlama geleneği, iyeyi hoşnut etme çabasından kaynaklanır.

Kut: Talih, baht ve doğaüstü koruma anlamına gelen eski Türkçe bir kavramdır.
Kurşun dökme töreninin “kut kuyma” olarak da anılması bu kavramdan gelir.

Senkretizm: Farklı inanç sistemlerinin (şamanizm ile İslam gibi) tek bir ritüel veya inanç kalıbı içinde harmanlanmasıdır.
Anadolu’daki neredeyse tüm şamanizm kökenli ritüeller bu sürecin izlerini taşır.

Şamanizm kökenli ritüellerin Anadolu’da günümüze kadar yaşamasının 3 temel nedeni şunlardır:

Ritüellerin zamanla dinî inançla bağını yitirip, toplum için zararsız birer örf ve âdet hâline gelmesi.

Selçuklu Oğuzlarının İslamiyet’e geçişinin kademeli olması ve eski âdetlerin bir kısmının tamamen terk edilmemesi.

“Şamanizm, trans durumuna geçebilme yeteneğindeki kimselerin, yani şamanların, doğaüstü varlıklarla ilişkiler kurarak onların güçlerine sahip olmalarından; bunları toplum adına kullanmalarından ve bu amaçla yapılan dinsel-büyüsel pratik ve törenlerden ibarettir.” — Sedat Veyis Örnek, 100 Soruda İlkellerde Din, Büyü, Sanat, Efsane

Prof. Dr. Mehmet Ali Yolcu’nun “Anadolu’da Şamanizm Kökenli Ritüeller Üzerine Bir Değerlendirme” başlıklı bölümü (Ruhlar ve Tanrılar Arasında Türk Dünyası Şamanizmi, haz. Hasan Kızıldağ, Ötüken Neşriyat, İstanbul, 2025, s. 379-386), bu yazının birincil kaynağıdır.

Türk şamanizmi araştırmalarının öncü ismi Abdülkadir İnan’ın “Tarihte ve Bugün Şamanizm: Materyaller ve Araştırmalar” (TTK, Ankara, 1986) adlı çalışması da temel kaynaklardandır.

İnan’ın “Müslüman Türklerde Şamanizm Kalıntıları” (İlahiyat Fakültesi Dergisi, 1952) başlıklı çalışması, ağaç kültü, alazlama ve kurşun dökme gibi ritüellerin köken tespiti için kullanılmıştır.

TDV İslam Ansiklopedisi’ndeki “Şamanizm” (islamansiklopedisi.org.tr/samanizm) maddesi de bu makalenin kaynaklarındandır.

“Albastı” (islamansiklopedisi.org.tr/albasti), “Alkarısı” (islamansiklopedisi.org.tr/alkarisi) ve “Ziyaret” (islamansiklopedisi.org.tr/ziyaret) maddeleri de konunun İslami çerçevedeki tanımı için başvurulan kaynaklardır.

Émile Durkheim’ın “Dini Hayatın İlkel Biçimleri” (çev. Fuat Aydın, Ataç, İstanbul, 2005) adlı eseri de ritüelin toplumsal işlevi üzerine kavramsal çerçeve sunmaktadır.

Mircea Eliade’nin “Şamanizm: Arkaik Esrime Teknikleri” (çev. İsmet Birkan, İmge Kitabevi, 2016) adlı kapsamlı çalışması, şamanist pratiklerin dünya genelindeki karşılaştırmalı çerçevesini sunar.

Araştırmacıya göre Eliade’nin bu eseri, Anadolu’daki örneklerin Sibirya ve Orta Asya’daki köken pratiklerle ne ölçüde örtüştüğünü değerlendirmek için hâlâ temel bir referans niteliği taşımaktadır.

Bekir Öğretici’nin “Türkiye’deki İslami Kültürde Şaman(izm) İzleri” başlıklı hakemli makalesi (Türk Dünyası Araştırmaları, Cilt 121, Sayı 238, Ocak-Şubat 2019, s. 21-28), konuyu somut iki örnek üzerinden ele alması bakımından bu makaleyi tamamlayıcı bir kaynaktır.

Öğretici’ye göre “üfleme ile tedavi yöntemi” (hastaya dua okuyup üflemek) ve “koçbaşı sembolü” (mezar taşlarından halı motiflerine kadar uzanan koç başı figürü), Şamanizm’in İslami gelenek içinde biçim değiştirerek günümüze taşınan iki temel unsurudur.

Araştırmacıya göre bu kamuflaj süreci, eski inanç unsurlarının doğrudan reddedilmek yerine yeni dinî çerçeveyle harmanlanarak sürdürüldüğü, kültürel sürekliliğin tipik bir örneğidir.

Bu konuda daha geniş değerlendirmeler için Araştırmacı Yazar Zeynel Eroğlu’nun “Türkiye’de Medyum Olmak” kitabına göz atabilirsiniz.

Ayrıca TDV İslam Ansiklopedisi’ndeki “Tengri” ve “Kam” maddeleri de tamamlayıcı birer kaynak niteliği taşımaktadır.

Bu maddeler, kam/şaman ayrımının terminolojik arka planını da ayrıntılı biçimde ele almaktadır.

Aynı içerik kümesindeki diğer incelemelerimizden Anadolu Türk Düğünlerinde Büyüsel İşlemler ve İnançlar okunabilir.

İslamiyet Öncesi Türklerde Büyü Algısı Nedir? ve Anadolu Masallarında Büyülü Nesneler ve Sembolleri yazılarımız da önerilir.

Nazarlıklar: Safranbolu’da Kötü Gözden Korunma Sanatı ve Osmanlı’da Rüya Görmek: Padişahların Siyasi Rüyaları başlıklı yazılarımız da bu konuya ilgi duyanlar için faydalıdır.

Bu gelenekler, aslında yüzyıllar öncesine, Orta Asya bozkırlarındaki şamanizm inancına uzanan bir mirası taşımaktadır.

Ağaçlara bağlanan bir bez parçası, bir türbe ziyareti veya bir kurşun dökme töreni; ilk bakışta sıradan bir halk âdeti gibi görünse de aslında insanlığın en eski inanç katmanlarından birine açılan bir penceredir.

Abdülkadir İnan’ın onlarca yıllık saha araştırmalarıyla ortaya koyduğu gibi, bu izler tesadüfi değildir.

Bu izler, Selçuklu Oğuzlarından bugüne uzanan kesintisiz bir kültürel aktarımın sonucudur.

Araştırmacılara göre bu tablo, Anadolu’ya özgü bir garabet değildir.

İran’dan Güney Amerika’ya, Afrika’dan Kuzey Avrupa’ya kadar pek çok coğrafyada, eski inanç sistemleri yeni dinlerle benzer şekillerde kaynaşmıştır.

Bu evrensel örüntü, insan topluluklarının köklerinden tamamen kopmadan yeni inanç sistemlerine geçiş yapabildiğini gösteren değerli bir gözlemdir.

Bu sürekliliğin arkasında yatan asıl dinamik, insan topluluklarının yeni bir inanç sistemini kabul ederken eski dünya görüşlerini bir gecede terk etmediğidir.

Aksine eski katmanlar, yeni dinin içinde farklı bir kılıfla varlığını sürdürür.

Okuyucunun kendi çıkarımını yapabilmesi için şu soru sorulabilir: bir toplumun “resmî” inancı ile “yaşanan” günlük pratikleri arasındaki bu fark, aslında dinin kendisinden mi, yoksa insan doğasının değişime direncinden mi kaynaklanır?

Bu konuya ilgi duyan okuyucular, Araştırmacı Yazar Zeynel Eroğlu’nun kırk yılı aşan saha gözlemlerini ve tarihsel derlemelerini içeren “Türkiye’de Medyum Olmak” adlı eserinde daha geniş değerlendirmeler bulabilir.

Kadim inanç katmanları, doğru bağlamda incelendiğinde bize hem geçmişin hem de bugünün insan psikolojisine dair pek çok ipucu sunar.

Bu makalede aktarılan bilgiler tarihsel ve kültürel bir değerlendirme niteliği taşımaktadır; herhangi bir ritüelin etkinliğine dair bir iddia içermemektedir.

Anadolu’daki şamanizm izleri de bu katmanlardan yalnızca biridir; benzer pek çok gelenek, günlük hayatın içinde fark edilmeden yaşamaya devam etmektedir.

Bir sonraki yazımızda, bu geleneklerin günümüz Anadolu’sundaki somut örneklerine köy köy daha yakından bakacağız.