Nazar İnancının Psikososyal Etkileri ve Tarihsel Kökeni

Selçuk Üniversitesi’nden Dr. Öğr. Üyesi Azem Sevindik ve YL Öğrenci Fatime Çeçen’in 2026’da sunulan akademik bildirisine göre nazar inancının bilinen en eski izleri Mezopotamya uygarlıklarına kadar uzanır.

Sümercede “IGI.HUL”, Akkadcada “inu lemuttu” ifadeleri “kötü bakış, kötü göz” anlamına gelmektedir.

Tarihsel açıdan bakıldığında bu inanç, Antik Mısır’da Horus’un Gözü sembolüyle, Antik Yunan’da ise “baskania” adıyla varlığını sürdürmüştür.

Zamanla Akdeniz halklarına yayılmıştır.

Araştırmacılara göre nazar inancı, Anadolu’da nazar boncuğunun ötesinde çok çeşitli koruyucu pratiklerle de ifade edilmiştir.

Bu pratikler arasında nal, kaplumbağa kabuğu, hayvan kafatası asma ve kurşun dökme sayılabilir.

En önemli çıkarım şudur: nazar inancının psikolojideki karşılığı plasebo ve nocebo etkileriyle açıklanabilir.

Bir kişi nazara uğradığına inandığında bu inanç, gerçek bedensel ve zihinsel belirtilere yol açabilir.

Bu durumun 3 temel nedeni vardır.

İnancın kıskançlık ve rekabet duygularına evrensel bir açıklama sunması birinci nedendir.

Antropologlara göre toplumsal düzeni koruyan bir sosyal kontrol mekanizması işlevi görmesi ikinci nedendir.

İnsan zihninin belirsiz olumsuzluklara görünmeyen bir sebep arama eğiliminde olması ise üçüncü nedendir.

Özetle, bu yazıda nazar inancının Mezopotamya’dan günümüze uzanan tarihsel kökenini ve modern psikoloji açısından taşıdığı anlamı ele alıyoruz.

Mezopotamya halkları gözün büyü gücüne sahip olduğuna köklü biçimde inanmıştır.

Bu halklar, kötü niyetle bakılan gözlerin zarar verebileceğine de inanmıştır.

Kaynağa göre Sümercede “IGI.HUL”, Akkadcada “inu lemuttu” ifadeleri doğrudan “kötü bakış, kötü göz” anlamına gelmektedir.

Araştırmacılara göre bu terimlerin farklı çivi yazılı metinlerde tekrar tekrar geçmesi önemli bir noktayı göstermektedir.

Bu tekrar, inancın Mezopotamya toplumunda geçici değil, kalıcı ve yaygın bir kültürel kabul olduğunu göstermektedir.

Bu gelenek, sitemizin Kültürel Araştırmalar Rehberi pillar sayfasında ele alınan kadim inanç sistemlerinin tarihsel bir örneğidir.

Kaynağa göre Yeni Asur dönemine ait bir koruma-sağaltma büyüsü metninde şu ifadeler yer alır: “Onlar (müşteriyi), kem gözden ve uğursuz bakıştan ve kalpteki kötü düşüncelerden ve dilin karalayıcı sözünden geride ve uzak tutarak korumalı.”

Bu tür metinler önemli bir noktayı göstermektedir.

Nazar inancının psikososyal etkileri, bu tarihsel kayıtların yalnızca ritüel yönünde değil, insanların korku ve korunma ihtiyacını nasıl anlamlandırdığında da görülebilir.

Nazar inancı yalnızca sözlü bir gelenek değildir; yazılı büyü metinlerine de konu olan köklü bir kültürel örüntüdür.

Kem gözden korunma inancı yalnızca Mezopotamya’ya özgü değildir.

Benzer örüntülere Mısır, Yunan ve Roma medeniyetlerinde de rastlanır.

Konunun uzmanlarına göre bu ortak eğilim, insan topluluklarının kıskançlığı görünmez bir tehdit olarak algılamasından kaynaklanır.

Bu topluluklar, buna karşı somut bir koruma arayışına girmiştir.

Anadolu’daki koruma pratikleri ise bu evrensel eğilimi, yerel malzeme ve ritüellerle birleştiren özgün bir gelenek sunar.

Bu gelenek, kuşaktan kuşağa aktarılan kendine has bir yapı taşımaktadır.

Kaynağa göre Antik Mısır’da Horus’un Gözü koruyucu bir sembol olarak kullanılmıştır.

Antik Yunanistan’da ise “baskania” adıyla bilinen nazar inancı yaygındı.

Bu inanç, kıskançlıkla atfedilen bir bakışın özellikle başarılı ya da güzel kişilere zarar verdiği düşüncesine dayanmıştır.

TDV İslam Ansiklopedisi’nin “Nazar (Göz Değmesi)” maddesine göre bu inanç İslam kültüründe de önemli bir yer tutar.

Nazarın gerçekliği hadislerle açıkça kabul edilir (TDV İslam Ansiklopedisi – Nazar (Göz Değmesi)).

Araştırmacılara göre bu coğrafi ve dinî çeşitlilik önemli bir noktaya işaret eder.

Bu çerçevede nazar inancının psikososyal etkileri, kültürler arasında değişen sembollerle birlikte kıskançlık, korunma ve toplumsal denge temalarında izlenebilir.

Antik toplumlarda göz sembolü yalnızca görme duyusunu temsil eden bir işaret olarak kullanılmamıştır. Göz; korunma, dikkat, otorite, kıskançlık ve kötü bakış gibi farklı anlamlarla ilişkilendirilmiştir.

Antik Mısır’daki Horus’un Gözü koruma ve bütünlük kavramlarıyla öne çıkarken, Antik Yunan dünyasında kötü veya kıskanç bakışla ilişkilendirilen farklı inanışlara rastlanır.

Bu tarihsel örnekler, nazar inancının psikososyal etkileri açısından dikkat çekicidir. Ancak farklı medeniyetlerde görülen göz sembollerini birbirinin doğrudan devamı kabul etmek doğru değildir.

Her sembol kendi döneminin dinî, toplumsal ve kültürel şartları içerisinde değerlendirilmelidir. Ortak nokta ise insanların bakışa yalnızca fiziksel değil, aynı zamanda sembolik ve toplumsal anlamlar yüklemiş olmasıdır.

Halkbilimi araştırmalarında at nalı, üzerlik otu, kaplumbağa kabuğu, hayvan kafatası ve çeşitli nazarlıkların farklı bölgelerde koruyucu anlamlarla kullanıldığı aktarılmaktadır. Kurşun dökme gibi ritüel uygulamalar da nazar, korku veya açıklanamayan sıkıntılarla ilişkilendirilen geleneksel davranışlar arasında kaydedilmiştir.

Bu çeşitlilik, nazar düşüncesinin Anadolu’da yalnızca soyut bir inanış olarak kalmadığını gösterir. İnanç; nesneye, davranışa, söze ve toplumsal alışkanlığa dönüşerek günlük yaşamın içinde görünür hâle gelmiştir.

Psikososyal açıdan önemli olan da budur. İnsanlar belirli nesne ve uygulamalara koruyucu anlam yüklerken aynı zamanda kaygıyı yönetmek, belirsiz olaylara açıklama getirmek ve içinde yaşadıkları topluluğun ortak kültürel kodlarına uyum sağlamak için bir anlamlandırma çerçevesi oluşturabilmektedir.

Türkiye'de Medyum Olmak

40 yılı aşkın deneyimin süzüldüğü, medyumluğun tarihini ve gerçeklerini anlatan kapsamlı bir araştırma kitabı.

Kitabı İncele

Anadolu’da Nazardan Korunmak İçin Hangi Yöntemler Kullanılmıştır?

Anadolu örneği, nazar inancının psikososyal etkileri açısından özellikle önemlidir; çünkü inanç, günlük eşyalara ve aileden çevreye aktarılan davranış kalıplarına dönüşmüştür.

Evlerin dış duvarına asılan at nalı, şekil bakımından zaman zaman bir göze benzetilmiştir.

Bu benzetme nedeniyle nalın kem gözün bakışını kendi üzerine çektiğine inanılmıştır.

Bağ ve bahçelerde asılan kaplumbağa kabuğu ve hayvan kafatasları da benzer bir mantıkla kullanılmıştır.

Bu objeler, tarımsal ürünleri koruma amacı taşımıştır.

Kaynağa göre bu geleneğin izleri Kaşgarlı Mahmud’un Dîvânu Lugâti’t-Türk adlı eserine kadar uzanır.

Kaynağa göre Anadolu’da eli ocak olan kişiler tarafından uygulanan kurşun dökme, köz söndürme ve üzerlik otu yakma gibi pratikler de yaygın koruma yöntemleri arasında yer almıştır.

Üzerlik tohumlarının tavada yakılıp dumanının kişinin üzerinde gezdirilmesi, bu uygulamalardan biridir.

Hacer Nurgül Begiç’in DergiPark’ta yayımlanan akademik makalesine göre nal geleneğinin kökeninde önemli bir ayrıntı yatar.

Nal, şekil bakımından kaşlarla beraber bir göze benzetilir (DergiPark – Begiç, Anadolu Nazar İnancı ve Nazarlıklar).

Bu pratikler, sitemizin inançlar kategorisinde ele alınan halk inancı geleneğiyle doğrudan ilişkilidir.

Kaynağa göre bu tablodaki çeşitlilik önemli bir noktayı göstermektedir.

Bu çeşitlilik, nazar inancının psikososyal etkileri içinde sembolik korunma, kültürel aidiyet ve belirsizliği yönetme işlevlerinin birlikte bulunabildiğini düşündürür.

Nazardan korunma ihtiyacı, yalnızca tek bir nesneyle değil, farklı bağlamlara (ev, tarla, kişi) özgü farklı çözümlerle karşılanmıştır.

Araştırmacılara göre bu çok yönlülük, nazar inancının Anadolu halk kültüründe ne denli derinlemesine yerleştiğinin de bir kanıtıdır.

Kaynağa göre bu pratiklerin bir kısmı zamanla dinî bir çerçeveyle harmanlanmıştır.

Bir kısmı ise tamamen halk geleneği olarak kalmıştır.

Örneğin kurşun dökme uygulaması İslam’ın resmî öğretisinde yer almaz.

Buna rağmen bazı bölgelerde hâlâ eli ocaklı kadınlar tarafından sürdürülmektedir.

Araştırmacılara göre bu tür pratiklerin varlığını koruması çarpıcı bir örnektir.

Bir kişi yaşadığı beklenmedik bir aksiliği, huzursuzluğu veya başarısızlığı nazarla ilişkilendirdiğinde, olayın kendisinden çok ona verdiği anlam davranışlarını etkileyebilir. Aile ve çevreden gelen “nazar değmiş olabilir” gibi yorumlar da kişinin yaşadığı durumu aynı kültürel açıklama çerçevesinde değerlendirmesini güçlendirebilir.

Psikoloji açısından bu noktada beklenti, kaygı ve nocebo etkisi; sosyoloji ve kültürel antropoloji açısından ise kıskançlık, sosyal kontrol, kültürel aktarım ve grup normları öne çıkar.

Bu nedenle nazar inancının psikososyal etkilerini yalnızca “kişinin nazara inanması” şeklinde değerlendirmek eksik kalır. Asıl araştırılması gereken, bu inancın kişinin yaşadığı olayları nasıl yorumladığına, hangi davranışları geliştirdiğine ve toplum içindeki ilişkilerini nasıl düzenlediğine olan etkisidir.

Bir kişi olumsuz bir inanca (nazar gibi) sahip olduğunda, bu inanç kendisini gerçekten hasta ya da huzursuz hissetmesine yol açabilir (Wikipedia – Nocebo).

Araştırmacılara göre insanoğlu, yaşadığı olumsuzlukları bir sebebe bağlayarak kendi ruh hâlini rahatlatma eğilimindedir.

Başarısızlık bazen talihsizliğe, bazen de nazara bağlanabilmiştir.

Bu yaklaşım, nazar inancının psikososyal etkileri içinde gösterişi sınırlama, kıskançlığı yönetme ve grup normlarını koruma gibi işlevleri tartışmaya açar.

Bir kişi aşırı başarı ya da servet sergilemekten kaçınarak başkalarının kıskançlığına maruz kalmaktan kurtulmaya çalışabilir.

Kaynağa göre bu eğilim günümüzde de sürmektedir.

Sosyal medyada paylaşım yapan kişiler, “maşallah” ifadesi veya nazar boncuğu emojisi kullanarak bu inançla ilişkili bir davranış sergilemeye devam etmektedir.

Bazen de paylaşımdan tamamen kaçınırlar.

Araştırmacılara göre nocebo etkisinin nazar inancındaki rolü, yalnızca bireysel bir psikolojik tepki değildir.

Kaynağa göre toplumsal beklenti de bu etkiyi güçlendirir.

Bir kişi, çevresinden “nazar değmiş olabilir” yorumunu duyduğunda, bu telkin onun kendi bedensel belirtilerini bu çerçevede yorumlamasına yol açabilir.

Bu durum, inancın kuşaktan kuşağa aktarılmasını kolaylaştıran bir psikolojik döngü oluşturur.

Kaynağa göre antropologlar bu döngüyü “kültürel senaryo” kavramıyla açıklar.

Toplum, belirli bir olumsuzluk yaşandığında hangi açıklamanın (nazar, kader, tesadüf) kabul edilebilir olduğuna dair ortak bir senaryo üretir.

Araştırmacılara göre nazar inancının hâlâ yaygın olduğu toplumlarda bu senaryo önemli bir işlev görür.

Bu senaryo, bireysel şansın ötesinde toplumsal bir açıklama çerçevesi sunarak kişinin başarısızlığını daha kolay kabullenmesine yardımcı olabilmektedir.

Kaynağa göre bu psikolojik işlev önemli bir noktayı göstermektedir.

Nazar inancı yalnızca olumsuz bir batıl inanç değildir; bazı durumlarda bir başa çıkma mekanizması olarak da değerlendirilebilir.

Araştırmacılara göre bir olumsuzluğu “nazar” gibi dışsal bir nedene bağlamak, kişinin kendi yetersizliğini sorgulamak yerine geçici bir psikolojik rahatlama sağlayabilir.

Bu rahatlama, inancın nesiller boyunca kültürel bir işlev görerek varlığını sürdürmesine önemli ölçüde katkıda bulunmuştur.

Kaynağa göre modern psikoloji açısından bakıldığında bu durum önemli bir sonuç ortaya koymaktadır.

İnancın işlevsel bir yanının da bulunduğu, yani tamamen zararlı bir batıl inanç olarak görülemeyeceği anlaşılmaktadır.

Bazı durumlarda toplumsal dayanışmayı ve empatiyi güçlendiren bir sosyal ritüel işlevi de üstlenebilmektedir.

• Mezopotamya’daki karşılığı: Sümerce “IGI.HUL”, Akkadca “inu lemuttu”.
• Antik Mısır’daki sembolü: Horus’un Gözü.
• Antik Yunan’daki adı: “Baskania”.
• Anadolu’daki koruma pratikleri: Nal, kaplumbağa kabuğu, kurşun dökme, üzerlik otu.
• Psikolojik karşılığı: Plasebo ve nocebo etkileriyle ilişkilendirilir.

“Nazar, tarih boyunca kültürler arasında sürekli evrilmiş, dinler ve toplumlar üzerinde derin izler bırakmış bir inançtır.” — Sevindik ve Çeçen, ACARIS 2026 Kongre Bildirisi

Nocebo etkisi: Olumsuz bir inancın kişide gerçek bedensel veya zihinsel belirtilere yol açması olarak tanımlanan psikolojik bir mekanizmadır.

Kültürel senaryo: Antropologların, bir toplumun olumsuz olaylara hangi açıklamayı (nazar, kader, tesadüf) kabul edilebilir bulduğuna dair ortak kalıbını tanımlamak için kullandığı kavramdır.

Bu durumun 3 temel nedeni şunlardır:

1. Nazar inancının kıskançlık ve rekabet duygularına evrensel bir açıklama sunması: Kaynağa göre bu açıklama farklı coğrafyalarda benzer biçimlerde tekrar ortaya çıkmıştır.
2. Antropologlara göre nazar inancının toplumsal düzeni koruyan bir sosyal kontrol mekanizması işlevi görmesi: Bu, güçlü ve zayıf bireyler arasında bir denge sağlama işlevine hizmet edebilir.
3. İnsan zihninin belirsiz olumsuzluklara karşı görünmeyen bir sebep arama eğiliminde olması: Kaynağa göre bu eğilim, nazar inancının tarih boyunca yaygınlığını açıklayan temel bir psikolojik dinamiktir.

Bu makalede aktarılan tarihsel ve psikososyal çerçeve, Dr. Öğr. Üyesi Azem Sevindik ve YL Öğrenci Fatime Çeçen’in akademik bildirisine dayanmaktadır.

Bildiri “Nazar İnancının Tarihsel Kökeni, Dinlerdeki Yeri, Modern Toplumlara Psikolojik-Sosyokültürel Etkileri ve Korunma Yolları” başlığıyla 1. ACARIS International Kaşgârlı Mahmud Scientific Researches and Innovation Congress’te (2026) sunulmuştur.

Nazar kavramının İslam’daki hadis temelli çerçevesi için TDV İslam Ansiklopedisi’nin “Nazar (Göz Değmesi)” maddesi kapsamlı bir akademik değerlendirme sunar.

Nazar inancıyla ilişkilendirilen plasebo/nocebo etkisi için Wikipedia – Nocebo maddesi erişilebilir bir kaynaktır.

Anadolu’daki nal ve nazarlık geleneği için Hacer Nurgül Begiç’in “Anadolu Nazar İnancı ve Nazarlıklar” başlıklı DergiPark makalesi konuyu tamamlayıcı bir akademik kaynaktır.

Plasebo ve nocebo etkilerinin psikofizyolojik mekanizmalarına dair Fabrizio Benedetti’nin “Placebo Effects: Understanding the Mechanisms in Health and Disease” adlı akademik çalışması da önemli bir kaynaktır.

Bu çalışma, nazar gibi inançların bedensel belirtilere nasıl dönüşebileceğini nörobilimsel bir perspektiften açıklar.

Araştırmacıya göre bu tür nörobilimsel çalışmalar önemli bir noktayı göstermektedir.

Nazar inancının salt “batıl” bir düşünce olmaktan öte, gerçek psikofizyolojik sonuçlar doğurabilen bir inanç-beden etkileşimi olduğunu ortaya koyarlar.

Sosyal kontrol teorisi açısından nazar inancının işlevine dair antropolojik literatürdeki çalışmalar da önemlidir.

Bu çalışmalar, inancın toplum içinde kıskançlığı ve aşırı zenginlik gösterisini dizginleyen örtük bir sosyal denge mekanizması olarak da okunabileceğini ortaya koymaktadır.

Nazardan korunma ve kurtulma pratiklerinin somut halk uygulamaları için Orhan Acıpayamlı’nın (1962) ve Pertev Naili Boratav’ın (2003) halkbilimi çalışmaları önemli bir kaynaktır.

Bu derleme niteliğindeki saha notları, “kurşun dökme”, “köz/kömür söndürme” ve “tuz çevirme” gibi ritüellerin uygulanış biçimini ayrıntılı biçimde belgeler.

Bu uygulamalarda özellikle Nâs, Felâk, Fâtiha sureleri ile Âyetü’l-Kürsî’nin okunması dikkat çekicidir.

“Elem tere fiş, kem gözlere şiş” kalıp sözünün söylenmesi de bu uygulamalar arasındadır.

Araştırmacılara göre bu tür sözlü kalıp ifadeler ve ritüel adımlar önemli bir noktayı göstermektedir.

Nazar inancının yazılı dinî metinlerin yanı sıra kuşaktan kuşağa sözlü gelenekle de aktarıldığını göstermektedir.

Bu konuya ilgi duyan okuyucular, sitemizdeki Araştırmalar kategorisi altındaki yazılara göz atabilir.

Nazar inancının kültürel ve psikolojik boyutlarına dair daha geniş bir değerlendirme için Araştırmacı Yazar Zeynel Eroğlu’nun kırk yılı aşan gözlemlerini içeren “Türkiye’de Medyum Olmak” adlı esere göz atılabilir.

Aynı içerik kümesindeki diğer incelemelerimizden İnsanlar Neden Büyüye Başvurur? Yükleme Kuramıyla Bakış yazımız da faydalı olabilir.

Cin İnancının Psiko-Sosyal Boyutları: Bir Anket başlıklı yazımız da bu konuya ilgi duyan okuyucular için faydalı olabilir.

Bu olgu, oradan da modern psikolojinin plasebo-nocebo çerçevesine kadar, binlerce yıllık bir kültürel-psikolojik mirası taşımaktadır.

Bu inancın farklı coğrafyalarda benzer biçimlerde ortaya çıkması önemli bir noktaya işaret eder.

Bu durum, kıskançlık ve belirsizlik karşısında insan zihninin ortak eğilimlerine işaret eder.

Bu makalede aktarılan bilgiler tarihsel ve psikososyal bir değerlendirme niteliği taşımaktadır.

Nazarın gerçek bir metafizik etkiye sahip olduğu iddiasını içermez.

Araştırmacı Yazar Zeynel Eroğlu’nun kırk yılı aşan saha gözlemlerine dayanan “Türkiye’de Medyum Olmak” adlı eserinde de benzer değerlendirmeler yer alır.

Bu eserde, nazar inancının toplumsal ve psikolojik boyutlarına dair değerlendirmeler okuyucularla paylaşılmaktadır.

Günümüzde ise nazar inancı, yalnızca halk bilimcilerinin değil.

Kültürel antropoloji ve din psikolojisi alanındaki akademisyenlerin de ilgisini çekmeye devam ediyor.

Okuyucu için düşünmeye değer bir soru şudur: Nazar inancının nocebo etkisi üzerinden gerçek bedensel belirtilere yol açabildiğini bilmek ne anlama gelir?

Bu bilgi, inancın “gerçek” olduğu anlamına mı gelir?

Yoksa insan zihninin inançlarla bedeni nasıl etkileyebildiğine dair daha geniş bir psikolojik olguya mı işaret eder?

Bu makalede aktarılan bilgiler, nazarın metafizik bir güce sahip olduğuna dair bir iddia içermemektedir.

Yalnızca tarihsel kökenini ve psikososyal etkilerini akademik bir çerçevede sunmaktadır.

Nazar inancı, binlerce yıllık bu tarihsel derinliğiyle önemli bir araştırma konusu olmaya devam etmektedir.

Bu konu, insan zihninin belirsizlik ve kıskançlık karşısındaki evrensel tepkilerini anlamak için değerlidir.

Bu nedenle nazar inancının psikososyal etkileri, tarih, halkbilimi, psikoloji ve kültürel antropolojiyi bir araya getiren disiplinlerarası bir araştırma alanı olarak değerlendirilebilir.