Falnâme Nedir? Edebi Bir Tür Olarak Kur’an Falı Geleneği

Dr. Semih Yeşilbağ’ın akademik incelemesine göre falnâme, fal bakmaya yarayan, kolay anlaşılır bir dille yazılmış fal kitaplarına verilen genel addır.

Bu eserler, Kur’an-ı Kerim, divanlar ve dinî-tasavvufi eserlerle yapılan “tefe’ül” (hayra yorma) geleneğinin yazılı ürünleridir.

Araştırmacılara göre İslam’da fal ve falcılık Mâide Sûresi’nde açıkça yasaklanmıştır.

Buna rağmen Hz. Peygamber’in güzel söze dayalı “tefe’ül”ü olumlu karşıladığına dair hadisler bulunmaktadır.

Bu hadislerin, zamanla Kur’an’la fal açma geleneğine de ilham kaynağı olduğu düşünülmektedir.

Tarihsel açıdan bakıldığında Türklerde fal geleneği çok eskiye uzanır.

9. yüzyılda Köktürk harfleriyle yazılmış Irk Bitig adlı fal kitabına kadar gitmektedir.

Falnâme Nedir? Bu durumun 3 temel nedeni vardır.

Birincisi, geleceğe dair belirsizliği azaltma isteğidir.

İkincisi, dinî metinlerin yol gösterici kabul edilmesidir.

Üçüncüsü, tefe’ül ile teşe’üm arasındaki ayrımın bu geleneğe dinî bir meşruiyet kazandırmasıdır.

Özetle, bu yazıda 2020 yılında yayımlanan akademik bir incelemeye dayanarak falnâme türünü ele alıyoruz.

Kur’an falı geleneğini ve bir yazma eserin akademik analizini de inceliyoruz.

Bu kitaplar fal formülleri veren metinlerden oluşur.

TDV İslam Ansiklopedisi’ndeki “Falnâme” maddesine göre bu eserler üç ana gruba ayrılır.

Fal bakılırken kullanılan metinlere göre Kur’an falnâmeleri, kura falnâmeleri ve peygamberler adına düzenlenen falnâmeler diye sınıflandırılır.

TDV İslam Ansiklopedisi’ndeki “Fal” maddesine göre ise fal, gayb ve gelecek hakkında bilgi verme amacı taşıyan faaliyetlerin genel adıdır.

Araştırmacılara göre falnâmeler genellikle Hz. Ali, Cafer-i Sadık veya Muhyiddin Arabî gibi manevi otoritelere izafe edilir.

Ancak bu eserlerin gerçekten onlara ait olması ihtimal dışıdır.

Bu isimlendirme, eserlere manevi bir meşruiyet kazandırma çabasının bir yansımasıdır.

Büyü geleneğiyle zaman zaman iç içe geçen fal, Türk kültüründe pek çok farklı yöntemle uygulanagelmiştir.

Kürek kemiği, kahve ve kumalak falı bu yöntemlerden bazılarıdır.

Bu geleneğin edebiyat ve halk kültürüyle kurduğu bağ, sitemizdeki kültürel araştırmalar arşivinde ele aldığımız konularla da örtüşür.

Yazılı bir metnin rastgele açılıp yorumlanması yalnızca İslam kültürüne özgü değildir.

Benzer uygulamalara Roma, Yunan ve Çin medeniyetlerinde de rastlanır.

Konunun uzmanlarına göre bu evrensel eğilim, insanların belirsizlik karşısında anlam arama ihtiyacını yansıtır.

İnsanlar kutsal veya saygın kabul edilen bir metne yönelmiştir.

Falnâme geleneği ise bu evrensel arayışı, İslami bir çerçeve ve edebi bir zarafetle yeniden biçimlendirmiştir.

İslam’da fal ve falcılık, Mâide Sûresi’nin 90 ve 3. ayetlerinde çok açık biçimde yasaklanmıştır.

Ayette şöyle buyrulur: “Ey iman edenler! İçki, kumar, dikili taşlar ve fal okları ancak şeytan işi birer pisliktir. Onlardan kaçının ki kurtuluşa eresiniz.”

Ancak araştırmacılara göre Hz. Peygamber’in bu konudaki tavrı, ilk bakışta göründüğünden çok daha katmanlı bir yapı taşımaktadır.

Sahâbeden Ebû Hureyre’den güvenilir bir isnat zinciriyle nakledilen bir hadise göre Hz. Peygamber şöyle buyurmuştur: “Eşyada uğursuzluk yoktur; tıyerenin hayırlısı tefe’üldür.”

Bir başka güvenilir hadiste ise “(İslam’da) advâ ve tıyere inancı yoktur. İyi ve güzel kelime olan fal, benim hoşuma gider” dediği açıkça aktarılır.

Bu önemli ayrımı burada iyice netleştirmek gerekir.

“Teşe’üm” bir şeyi uğursuz ve hayırsız saymak, “tefe’ül” ise bir şeyi hayırlı ve uğurlu saymaktır.

“Tıyere” ise kuşların uçuş veya ötüşünden hareketle geleceğe dönük olumsuz anlamlar çıkarma anlamına gelir.

En önemli çıkarım şudur: Hz. Peygamber olumsuz çıkarımlar içeren tıyereyi/teşe’ümü reddetmiştir.

Güzel sözden hayır umma anlamındaki tefe’ülün olumlu karşılanması, sonraki dönemlerde tefe’ül kavramının farklı uygulamalarla ilişkilendirilmesine zemin hazırlayan unsurlardan biri olarak yorumlanmıştır.

Bu görsel, tefe’ül geleneğinin en yaygın uygulama biçimini simgeler.

Araştırmacılara göre tefe’ül; bir niyet veya dilek tutularak yapılan bir uygulamadır.

Kur’an-ı Kerim, bir divan veya dinî bir eserin rastgele açılması ve göze ilk çarpan ifadenin yorumlanmasıyla gerçekleşir.

Bazı usullerde ise Kur’an açıldıktan sonra yedinci satıra bakılır.

Bazılarında ise sayfadaki “Allah” kelimesi sayısına göre farklı bir hesaplama yapılır.

Bu hesaplama yöntemleri bölgeden bölgeye ve el yazması geleneğinden geleneğe göre önemli ve dikkat çekici farklılıklar gösterebilir.

Bu da her yazma nüshanın kendine özgü bir yorum sistemine sahip olabileceği anlamına gelir.

İslamiyet öncesindeki fal uygulamalarından İslamî dönemde ortaya çıkan tefe’ül metinlerine kadar uzanan süreç, toplumların belirsizlik karşısında geliştirdiği yorum biçimlerinin zaman içinde nasıl değiştiğini gösterir.

Falname nedir sorusunun Türk kültürü açısından cevabı bu nedenle yalnızca “fal kitabı” değildir. Falnâmeler, üretildikleri dönemin kelime hazinesini, dinî kavramlarını, yorum kalıplarını ve kitap kültürünü de günümüze taşıyan tarihî metinlerdir.

Bu bölümde önce Türklerde fal geleneğinin erken yazılı örnekleri, ardından klasik edebiyatta ortaya çıkan falnâmeler ve yazma Kur’an falı örnekleri ele alınacaktır.

Türkiye'de Medyum Olmak

40 yılı aşkın deneyimin süzüldüğü, medyumluğun tarihini ve gerçeklerini anlatan kapsamlı bir araştırma kitabı.

Kitabı İncele

Türk Kültüründe Falnâme Geleneğinin Kökeni

Bunun en dikkat çekici örneklerinden biri Irk Bitig‘dir. Eser, fal geleneğinin Türk dili ve yazılı kültürü içinde erken dönemlerden itibaren izlenebildiğini göstermesi bakımından önemlidir.

Ancak İslamiyet öncesindeki fal anlayışı ile sonraki yüzyıllarda ortaya çıkan Kur’an falnâmelerini aynı uygulamanın değişmeden devam eden biçimleri olarak görmek de doğru olmaz. Dinî çevre, kullanılan metinler, kavramlar ve yorum yöntemleri zaman içerisinde önemli ölçüde değişmiştir.

Bu tarihsel ayrım, falnâme türünün nasıl şekillendiğini anlamak için temel bir başlangıç noktasıdır.

Türklerde fal ve falcılığa dair bilinen en eski yazılı belgelerden biri Irk Bitig adlı eserdir.

Bu eser, 9. yüzyılda Köktürk harfleriyle kâğıt üzerine yazılmıştır.

Araştırmacılara göre eski Türkçede “işaret, rumuz, falcı” anlamına gelen “ırk” kelimesi, bu geleneğin dildeki izlerini taşır.

Dîvânü Lügati’t-Türk’te de “ırk” kelimesi falcılık ve kâhinlik anlamında kullanılmıştır.

Eski Türk falcıları, fal baktıkları nesneye göre farklı özel adlar alırdı.

Kürek kemiği falına bakana “yağrıncı”, koyun tezekleriyle fal açana ise “kumalakçı” denirdi.

İslam öncesi Arap toplumunda da “ezlam” adı verilen yedili fal okları yaygındı.

Hz. Peygamber’in dedesi Abdülmuttalib’in dahi bu fal oklarına başvurduğu rivayet edilir.

Oğullarından hangisini adak olarak kurban edeceğini belirlemek için bu yola gitmiştir.

Sonunda bir kâhinin yönlendirmesiyle oğlu yerine yüz deve kurban ettiği aktarılır.

İslamiyet’in kabulüyle birlikte pek çok cahiliye dönemi fal geleneği terk edilmiştir.

Bazıları ise İslami bir renge bürünerek varlığını uzun süre sürdürmüştür.

Eserlerin bir kısmı bağımsız kitaplar halinde hazırlanırken bazı falnâme metinleri divanların veya başka yazmaların sonuna eklenmiştir. Bu çeşitlilik, falnâmenin yalnızca halk arasında sözlü biçimde yaşayan bir uygulama olmadığını; yazılı edebiyat içerisinde de kendine özgü örnekler meydana getirdiğini gösterir.

Meşhur falnâme örnekleri arasında birkaç önemli eser sayılabilir.

Ömer Rûşenî Dede’nin Miskinnâme’si, Cem Sultan’ın Fâl-ı Reyhan’ı bu eserlerdendir.

Fedâyî’nin divanının sonunda yer alan 78 beyitlik “Fal-nâme-i Kur’ân-ı Azîm” adlı eseri de bu geleneğe örnektir.

Dr. Yeşilbağ’ın ayrıntılı biçimde incelediği Millî Kütüphane nüshası, önemli bir örnek sunar.

Bu eser, mensur bir Kur’an falının pratikte nasıl uygulamaya konduğunu somut biçimde gösterir.

Metinde, falına bakılacak kişinin önce niyet tutması öngörülür.

Ardından belirli bir sûrenin belirli bir ayetine bakması gerekir.

Çıkan ifade, önceden hazırlanmış bir yorum cetveline göre değerlendirilir.

Araştırmacılara göre bu tür yazma eserlerin sistematik bir cetvel yapısına sahip olması önemlidir.

Falnâme türünün tesadüfi bir halk pratiği olmaktan çok, belirli bir edebi ve teknik disipline sahip bir yazın geleneği olduğunu gösterir.

Benzer bir sistematik yaklaşım, Osmanlı sarayında padişahların bazı kararları öncesinde de görülmüştür.

Bu uygulamalar, sarayın resmi kayıtlarına da zaman zaman kısaca yansımıştır.

Falnâme yazarlarının çoğunlukla eserlerini anonim bırakması dikkat çekicidir.

Bu tablo, görünüşte benzer üç kavramın aslında birbirinden temelden farklı bir dinî konuma sahip olduğunu açıkça gösterir.

Konunun uzmanlarına göre bu ayrım, İslam’ın fal geleneğine yaklaşımının tek boyutlu bir yasaktan ibaret olmadığını gösterir.

Niyet ve içerik temelli incelikli bir değerlendirme içerdiğini net biçimde ortaya koyar.

Bu incelik, dönemin din âlimlerinin konuyu yüzeysel değil, katmanlı bir biçimde ele aldığını da gösterir.

Bu kavramların anlamlarını ayırmak, farklı dönemlerdeki uygulamaları tek bir “fal” başlığı altında birbirine karıştırmayı önler.

Bu nedenle falnâmenin sürekliliğini açıklarken psikolojik ihtiyaç, dinî-kültürel yorum ve yazılı gelenek birlikte değerlendirilmelidir.

Bu durumun 3 temel nedeni şunlardır:

• Tefe’ül-teşe’üm ayrımının yorumları etkilemesi: Güzel sözden hayır umma anlamındaki tefe’ülün olumlu karşılanması, sonraki dönemlerde kitap açma uygulamalarının nasıl adlandırıldığı ve yorumlandığı üzerinde etkili olmuş olabilir. Bu durum Kur’an falının dinî açıdan onaylandığı anlamına gelmez.
• Geleceğe dair belirsizliği azaltma isteği: Evlenmek, bir işe başlamak gibi önemli kararlar öncesinde insanlar, kararlarının olumlu sonuçlanıp sonuçlanmayacağını bilmek istemiştir.
• Dinî metinlerin yol gösterici kabul edilmesi: Kur’an gibi kutsal metinlerin rastgele açılışında çıkan ifadelerin manevi bir işaret taşıdığına inanılmıştır.

“Eşyada uğursuzluk yoktur; tıyerenin hayırlısı tefe’üldür.” — Hz. Peygamber’den nakledilen ve Sahîh-i Buhârî’de yer alan bir hadis

Makalenin incelediği yazma eser, Millî Kütüphane’de 06 Mil Yz A 2703/1 demirbaş numarasıyla kayıtlıdır.

Bu eser, harekeli nesih hatla yazılmış tek nüsha mensur bir Kur’an falıdır.

Konuyla ilgili doğrulanabilir dış kaynaklar arasında birkaçı özellikle önemlidir.

Falnâme türünün sınıflandırması için TDV İslam Ansiklopedisi’nin “Falnâme” maddesi kullanılabilir.

Genel fal tanımı için aynı ansiklopedinin “Fal” maddesine bakılabilir.

Türklerin en eski fal kitabı için Wikipedia’nın “Irk Bitig” maddesi faydalıdır.

Makalenin tam metnine ise DergiPark üzerinden ulaşılabilir.

Bu makalede aktarılan yorumlar, ilgili araştırmacıların akademik değerlendirmeleridir.

Kesin bir bilimsel ya da dinî hüküm niteliği taşımaz.

Ayrıca Osmanlı saray falnâmelerinin resimli örneklerine dair önemli bir kaynak bulunmaktadır.

Şule Aksoy ve Rachel Milstein’ın ortak çalışması “Falnâme: Kitâb-ı Falnâme-i Cifr’ül-Câmi” adlı eser bu geleneği görsel açıdan da inceler.

Bu eser, Topkapı Sarayı’nda saklanan minyatürlü falnâme geleneğini kapsamlı biçimde ele almaktadır.

Araştırmacıya göre bu tür görsel falnâmeler, Osmanlı el yazması sanatının en özgün örneklerinden biridir.

Metin ile resmin bir arada kullanıldığı bu eserler literatürde önemli bir yer tutar.

Bu konuya ilgi duyan okuyucular, sitemizdeki fallar kategorisi altındaki yazılara göz atabilir.

Konunun kültürel ve tarihsel boyutuna dair daha geniş bir değerlendirme için ek bir kaynak da önerilebilir.

Araştırmacı Yazar Zeynel Eroğlu’nun kırk yılı aşan gözlemlerini içeren “Türkiye’de Medyum Olmak” adlı esere göz atılabilir.

Aynı içerik kümesindeki diğer incelemelerimiz de konuya ilgi duyan okuyucular için faydalı olabilir.

Bunlar arasında Atasözleri ve Deyimlerde Nazar İnancı Nasıl Yansır? yer alır.

Büyücülük Folkloru Nedir? Mağdur, Fail ve İnanç Süreci yazımız da faydalı olabilir.

Cin Çarpması Halk Anlatılarında Nasıl Anlatılır? ve Cin ve Peri Nedir? yazılarımız da önerilir.

Nazar Boncuğunun Tarihi ve Sembolik Anlamı Nedir? başlıklı yazımız da bu konuya ilgi duyan okuyucular için faydalı olabilir.