Vudu Büyüsü Nedir?

Vudu esasen, Kökenleri Batı Afrika’ya (Benin, Togo, Nijerya) dayanan bir dindir.

15-18. yüzyıllar arasında köle ticaretiyle Haiti’ye taşınmıştır.

Orada Katolik Hıristiyanlıkla senkretik biçimde kaynaşmıştır.

Araştırmacılara göre son yarım yüzyılda Batı sinema ve edebiyatı bu dini çarpıtmıştır.

“Kara büyü”, “ölüm büyüsü” ve zombi temaları popüler bir imge yaratmıştır.

Bu imge, Vudu’nun gerçek dini yapısını büyük ölçüde çarpıtmıştır.

Oysa Vudu’da büyü, dinin merkezi bir “kötülük aracı” değildir.

Loa adı verilen aracı ruhlarla ilişki kurma sanatının bütünleyici bir parçasıdır.

Bu durumun 3 temel nedeni vardır.

Birincisi, Vudu’nun merkezi bir dini otoriteden yoksun olmasıdır.

Rahip ve rahibeler etrafında örgütlenen özerk topluluklardan oluşur.

İkincisi, Afrikalı kölelerin bu inancı Yeni Kıta’da bir kimlik direnişi aracı olarak kullanmasıdır.

Üçüncüsü, beyaz sömürgeci kültürün siyahlara yönelik korkularının “Vudu” imgesine yansımasıdır.

Tarihsel açıdan Vudu, “kardeş dinlerle” ortak bir Batı Afrika köküne dayanır.

Candomble (Brezilya), Umbanda ve Küba Vodunu bu kardeş dinler arasındadır.

Bu ortak köken, Vodun Kozmolojisi olarak adlandırılır.

Araştırmacılara göre Vudu’daki Legba adlı aracı ruhun davranışı dikkat çekicidir.

Anadolu ve Türk-İslam kültüründeki Hızır-İlyas kültüyle çarpıcı bir benzerlik taşır.

Her ikisi de kılık değiştirerek insanları sınayan, iyilik gösterene mükâfat veren figürlerdir.

Özetle, bu yazıda Vudu dininin büyü ile kurduğu ilişkiyi ele alıyoruz.

Popüler kültürün yarattığı çarpık imgenin ötesinde, tarihsel ve karşılaştırmalı bir çerçevede inceliyoruz.

Bu eserlerin içinde “Vudu” sözcüğü her zaman önemli bir yer tutmuştur.

Büyüsel düşünüş ilkelerinin Vudu dini içinde gerçekten önemli bir yeri vardır.

Ancak Vudu Dini ve uygulayıcıları bu çarpık tablodan zamanla rahatsızlık duymuştur.

“Kara büyü”, “ölüm büyüsü” ya da musallat etme temaları popüler ürünlerde sıklıkla işlenmiştir.

Önceleri sıklıkla kullanılan “Woodoo” sözcüğü, karanlık çağrışımları sebebiyle bir kenara bırakılmıştır.

Vudu literatüründeki “zombi” figürü, “yaşayan ölüler” biçiminde popülerleşmiştir.

Bu figür, gişe başarısı açısından tatmin edici sonuçlar doğurmuştur.

Araştırmacılara göre ölülerin yaşayanların dünyasına geri dönme korkusu çok eskidir.

Tarihin ilk yazılı metinlerinde bile karşılığı olan, arketip bir korku unsurudur.

Mezopotamya’da yeraltı kraliçesi Ereşkigal’in tanrılara bir tehdit savurduğu rivayet edilir.

“İstediğimi yapmazsanız ölüleri salarım” dediği anlatılır.

Konunun uzmanlarına göre Vudu’dan beslenen popüler eserlerde asıl güçlü tema “büyü”dür.

İğneler batırılmış bebek imgeleri ve trans halindeki büyücüler bu temanın parçasıdır.

“Ele geçirilme” (pozesyon) sahneleri ve lanetlenme sözleri de bu temaya dahildir.

Bu tasnif yalnızca Vudu’ya özgü değildir.

Büyü düşüncesinin benzeşim ve parça-bütün ilişkisi ilkeleri dünya genelinde benzer biçimlerde karşımıza çıkar.

Vudu dinine inananlar günümüzde Brezilya, Haiti, Dominik Cumhuriyeti, Küba ve ABD’nin bazı eyaletlerinde yaşamaktadır.

Yaklaşık tahminler 60 milyonu aşkın bir inanan sayısına işaret etmektedir.

Ancak araştırmacılara göre tek bir dinden söz etmek doğru değildir.

Kültürel alımlama ve kaynaşım yoğunluğuna göre farklılaşan yorumlardan söz etmek daha doğrudur.

Umbanda, Candomble ya da Qimbanda gibi çeşitlemeler kimi yerlerde farklı isimlerle anılır.

“Brezilya Vodunu”, “Haiti Vodunu” ya da “Küba Vodunu” gibi isimler kullanılır.

Farklılıklar, ortak kökenli inanışın kendine özgü yerel isimleri öne çıkarmasıyla oluşur.

Etimolojik olarak Batı Afrika’nın Ewe ve Fon halklarında “Vandoo” sözcüğü önemlidir.

Bu sözcük, ruh, iblis ve tanrı sınıfından varlıkları ifade eder.

Yoruba kültüründe de Vodun adlı bir tanrı bulunur.

Tüm bu yapının merkezinde bir çeşitlilik içeren sistem yer alır.

Doğa unsurlarından kozmik güçlere, kabile atalarına uzanan bu sistem Vodun Kozmolojisi olarak adlandırılır.

Bu yapı, Hıristiyanlık ya da İslam’daki aracılık kavramına benzer bir sisteme dayanır.

Ulu kişiler, dedeler ve azizlerin şefaati kavramıyla karşılaştırılabilir.

18. yüzyılda Haiti (o dönemki adıyla Saint-Domingue), Fransız İmparatorluğu’nun en zengin sömürgelerinden biriydi.

Şeker ve kahve üretimi için gerekli iş gücünü karşılamak amacıyla Afrika’dan köleler getirilmiştir.

Yaklaşık 800 bin kölenin bu topraklara getirildiği tahmin edilmektedir.

Bu tarih, Batı ve Orta Afrika’nın yerel Vodun geleneği ile Katolik Hıristiyanlığın kaynaşmasının miladıdır.

Köle olarak bu topraklara zorla getirilen insanlar, sürgünde yeni inanç dizgeleriyle karşılaşmıştır.

Bu karşılaşma, güçlü bir sentez sürecine dönüşmüştür.

Haiti Vodusu, bu sentez kültürün en somut karşılığıdır.

Kıtanın diğer bölgelerindeki karşılıkların kaynak coğrafyasını da oluşturur.

Bu görsel, Vudu’nun günlük hayattaki somut yansımalarından birini simgeler.

Kaynak metne göre, Vudu büyüsünde “fetiş” kavramı önemli bir sembol işlevi görür.

Büyünün ilk uygulayıcısını veya bu büyüyü insanlara öğreten kutsal varlığı temsil eder.

Bir hayvan parçası, bir kaya ya da ağaç kabuğu bu işlevi üstlenebilir.

Araştırmacılara göre Vudu’nun şifa sanatı uygulamaları da büyüyle kesin biçimde ilişkilidir.

Sağaltımda kullanılan muskalar ve beden aksesuarlarında taşınan semboller önemlidir.

Bu semboller, dinin aracı ruhlarına duyulan inanca dayanır.

Vudu nedir sorusunun cevabı, bu tür günlük pratiklerde somutlaşır.

Bu pratikler, dinin soyut kozmolojisini gündelik hayata bağlar.

Bu görünümler, Anadolu ve Türk-İslam coğrafyasındaki Hızır-İlyas kültünü tanıyanlar için heyecan vericidir.

Loalar çoğunlukla rüyalarda görünür, ancak zaman zaman kılık değiştirerek de ortaya çıkar.

Örneğin bir dilenci kılığında köyün kapılarını çalan Legba adlı Loa, aç olduğunu söyleyerek insanları sınar.

Ona iyilikle davranılırsa insanları mükâfatlandırır.

Kovulur ya da kötü karşılanırsa felaket getirir.

Araştırmacılara göre bu davranış kalıbı Anadolu halk inancındaki Hızır motifiyle çarpıcı bir paralellik taşır.

Legba, tüm tanrıları yaratan ana tanrıça Mawu’nun en küçük oğlu olarak kabul edilir.

İnsanların dünyasına çok yakın bir konumda bulunur.

Kimi geleneklerde diğer tanrılarla ilişki kurmanın tek yolu odur.

Yaşlı, bastonlu bir ihtiyar ikonografisiyle sunulan Legba, bir “eşik aşma ustası” olarak tasvir edilir.

Bu tür senkretik dönüşümler Vudu’nun genelinde de görülür.

Candomble’de Exu adlı şakacı ruh figürü Hermes ya da Thot’a benzetilir.

Ermiş Jerome ile Xango, Meryem ile Yamenji, İsa ile ilk Orixa Oxala arasında da benzer özdeşleştirmeler kurulmuştur.

Araştırmacıya göre bu senkretizm önemli bir sosyal işlev taşır.

Vudu inananlarının aynı zamanda kendilerini iyi birer Katolik olarak da görmelerini sağlar.

Bu durum, Haiti’ye özgü “garip” ama derin bir kültürel kaynaşmanın sonucudur.

Ancak bu, dinin merkezinde yer alan bir uygulama değildir.

Belirli “boko” ya da “bokor” adlı zarar verici büyü uygulayıcılarının istisnai eylemleriyle sınırlıdır.

Rivayete göre bir boko, kişiyi zehirleyerek ölüme çok yaklaştırır.

Ardından belirli bitkisel karışımlarla onu “diriltip” iradesiz bir hizmetkâra dönüştürür.

Araştırmacılara göre bu inanışın kökeninde iki farklı açıklama yer almaktadır.

Biri toplumsal bir ceza mekanizması sembolizmidir.

Diğeri, bazı etnobotanik araştırmalarca öne sürülen tetrodotoksin içeren balık zehiri kullanımına dayalı fizyolojik açıklamalardır.

Ancak bu konu akademik camiada hâlâ tartışmalıdır.

Kesin bir bilimsel uzlaşıya varılmış değildir.

Bu noktada altı çizilmesi gereken önemli bir husus vardır.

Zombi inanışı, Vudu inananlarının büyük çoğunluğu için günlük dini pratiğin bir parçası değildir.

Aksine toplum içinde caydırıcı bir ahlaki hikâye işlevi görür.

“Yerlilerin reisi Hatuey, elindeki altın ve değerli taşlarla dolu sepeti havaya kaldırarak şöyle dedi: İşte onların Tanrıları, Hıristiyanların Tanrısı bu işte…” — Bartolomé de las Casas, “Yerlilerin Gözyaşları” (16. yüzyıl tanıklığı)

1. Loa (Iwa): İnsan dünyası ile aşkın güçler arasında aracılık eden ruhlardır. Vudu kozmolojisinin merkezinde yer alırlar.
2. Vodun Kozmolojisi: Doğa unsurlarından kabile atalarına uzanan geniş bir inanç sistemidir. Batı Afrika’daki ortak köküne işaret eder.
3. Senkretizm: Vudu’nun Katolik azizlerle kurduğu kaynaşmadır. Legba-Hızır benzerliği bu sürecin en dikkat çekici örneğidir.

• Sömürgeci korkuların yansıması: Beyaz sömürgeci kültürün siyahlara yönelik “gizli öfke” algısı önemliydi. Kapalı ritüellere duyulan yabancılaşma, “Vudu” kavramını korkutucu bir imgeye dönüştürmüştür.
• Merkezi otoritenin yokluğu: Vudu’da Hıristiyanlık ya da İslam’daki gibi merkezi bir dini hiyerarşi bulunmaz. Uygulamalar rahip ve rahibeler etrafında örgütlenen özerk topluluklardan oluşur.
• Kimlik direnişi işlevi: Afrika’dan Yeni Kıta’ya götürülen köleler için Vudu önemli bir işlev görmüştür. Beyazlarla girdikleri mücadelede bir kimlik ve eski kıtaya bağlanma aracı olmuştur.

Özetle, Vudu nedir sorusunun yanıtı popüler kültürün abartılı imgesinin çok ötesindedir.

Batı Afrika kökenli zengin bir din-büyü ilişkisinde saklıdır.

İğnelenmiş bebekler ve zombi imgeleriyle özdeşleştirilen bu din, gerçekte farklı bir amaç taşır.

Loa adlı aracı ruhlarla sağlıklı bir ilişki kurma sanatı üzerine inşa edilmiştir.

Büyü girişimlerinin esas amacı çoğunlukla ölüm ya da ceza değildir.

Bu ruhlarla dengeyi korumaktır.

Vudu’nun Haiti’deki tarihi, acılı bir geçmişi yansıtır.

Sömürgecilik, köle ticareti ve kültürel direniş bu tarihte iç içe geçmiştir.

Bu din, Afrikalı kölelerin beyaz tahakkümü karşısında kimliklerini koruma çabasının dini bir ifadesi olmuştur.

Legba ile Hızır arasındaki benzerlik gibi karşılaştırmalar da ayrıca değerlidir.

İnsanlığın farklı coğrafyalarda birbirinden bağımsız biçimde benzer mitolojik motifler geliştirdiğini gösterir.

Araştırmacı Yazar Zeynel Eroğlu’nun kırk yılı aşan gözlemlerine dayanan “Türkiye’de Medyum Olmak” adlı eserinde de benzer temalar işlenmektedir.

Dünya genelindeki büyü-din ilişkisinin farklı kültürlerdeki yansımaları bu eserde ele alınır.

Vudu örneği, bu evrensel ilişkinin Batı Afrika ve Karayipler’deki özgün bir tezahürünü temsil etmektedir.

Sonuç olarak, bu makalede aktarılan bilgiler tarihsel ve karşılaştırmalı bir din araştırması niteliği taşımaktadır.

Vudu dinine veya herhangi bir büyüsel pratiğe dair bir onay ya da öneri içermemektedir.

Vudu, dinin kökenlerindeki büyü olgusu üzerinden dünya dinleriyle birleşir.

İnsanlığın görünmez güçlerle kurduğu ilişkinin evrensel bir örneği olarak araştırmacıların ilgisini çekmeye devam etmektedir.

Nihayetinde Vudu örneği, okuyucuya önemli bir ders hatırlatır.

Bir inanç sisteminin sinema perdesindeki imgesi ile uygulayıcıları için taşıdığı gerçek anlam birbirinden köklü biçimde ayrışabilir.

Vudu inananları için bu din, ölümü kutsayan karanlık bir kült değildir.

Atalarla, doğa güçleriyle ve aşkın bir yaratıcıyla kurulan, şifa ve denge arayan bir bağdır.

Legba’nın dilenci kılığında kapı çalması ile Anadolu’da Hızır’ın yolcu kılığında konuk olması benzerdir.

Bu benzerlik, farklı coğrafyalardaki insan topluluklarının ortak bir motifi bağımsız biçimde ürettiğinin çarpıcı bir kanıtıdır.

Bu tür karşılaştırmalı okumalar önemli bir gerçeği hatırlatır.

Dünya inanç sistemleri birbirinden yalıtılmış adacıklar değildir.

İnsanlığın ortak sembolik dağarcığının farklı coğrafi lehçeleridir.

Türkiye'de Medyum Olmak

40 yılı aşkın deneyimin süzüldüğü, medyumluğun tarihini ve gerçeklerini anlatan kapsamlı bir araştırma kitabı.

Kitabı İncele

Vudu Hakkında Kaynakça ve Daha Fazla Bilgi

Bu metin, Sir James Frazer’ın büyü-din kuramına dayanır.

Claude Lévi-Strauss’un “hastalıkların psikolojik sebeplerden kaynaklandığı yerlerde telkinin tedavinin asal unsuru olduğu” ilkesine de dayanır.

Robert Tallant’ın “Voodoo in New Orleans” (1946) adlı klasik antropolojik incelemesine de dayanmaktadır.

Bartolomé de las Casas’ın “Yerlilerin Gözyaşları” adlı eserinden aktarılan tanıklıklar da önemli bir kaynaktır.

Bu tanıklıklar, Haiti’nin sömürgecilik dönemi tarihine dair birincil bir kaynak niteliği taşır.

Konuyla ilgili doğrulanabilir dış kaynaklar arasında şunlar sayılabilir.

Haiti Vodusu’nun kapsamlı akademik tanımı için Wikipedia’nın “Haitian Vodou” maddesi incelenebilir.

Legba figürünün ayrıntılı incelemesi için Wikipedia’nın “Papa Legba” maddesine bakılabilir.

Jewel Parker Rhodes’in “Vudu Rüyası” (1993) adlı romanı da konuyla ilgilidir.

Bu roman, New Orleanslı Vudu Kraliçesi Marie Laveau’nun hayatını kurgusal biçimde ele alır.

Vudu ile Katolikliğin bireysel vicdanda nasıl bir arada var olabildiğini edebi bir örnekle gösterir.

Sir James Frazer’ın “The Golden Bough” (Altın Dal) adlı klasik antropoloji eseri de önemli bir referanstır.

Bu eser, büyü ile din arasındaki ayrımı ilk sistematik biçimde ele alan çalışmalardan biridir.

Vudu gibi senkretik dinlerin çözümlenmesinde hâlâ referans alınan bir kuramsal çerçeve sunar.

Frazer’a göre büyü, doğa yasalarını “zorlayıcı” bir teknik olarak ele alır.

Din ise aşkın güçlere “yalvarma” ve “itaat” temelli bir ilişki kurar.

Vudu’nun ilginç yanı, bu iki yaklaşımı aynı ritüel içinde harmanlamasıdır.

Claude Lévi-Strauss’un yapısalcı antropoloji yaklaşımı da sıklıkla başvurulan bir diğer kuramsal zemindir.

Vudu’daki sembolik pratiklerin toplumsal işlevini anlamak için kullanılır.

Lévi-Strauss’a göre büyücü-hastasının “inancı”, tedavinin psikolojik etkinliğinin asal bileşenidir.

Bu konuya ilgi duyan okuyucular, sitemizdeki Hermes Kimdir? İdris Peygamberle Özdeşleştirilmesi yazısına göz atabilir.

Anadolu’da Şamanizm İzleri yazımız da ilgili bir kaynaktır.

Konunun kültürel ve tarihsel boyutuna dair daha geniş bir değerlendirme de mevcuttur.

Araştırmacı Yazar Zeynel Eroğlu’nun kırk yılı aşan gözlemlerini içeren “Türkiye’de Medyum Olmak” adlı esere göz atılabilir.

Aynı içerik kümesindeki diğer incelemelerimiz de faydalı olabilir.

Eski Mezopotamya’da Büyü ve Büyücülük, Büyü ile Din Arasındaki Fark Nedir? ve Sempatik Büyü Nedir? başlıklı yazılarımız bu konuya ilgi duyan okuyucular için faydalı olabilir.