Kültürel Semboller Nedir? Toplumun Koruyucu Gücü

Araştırmacılara göre semboller, bilinen bir gerçeklikten hareketle bir diğer gerçekliği açıklayan, özetleyen ve aktaran araçlardır; bu nedenle semboller olmaksızın kültürün açıklanması neredeyse imkânsız hale gelir. Mısır mitolojisindeki Güneş Tanrısı Ra’nın yılanla ilişkilendirilen yeniden doğuş yolculuğundan Yunan mitolojisindeki Medusa’ya, Prometheus’un insanlığa ateşi getirmesinden Eyfel Kulesi’nin Fransa’yı temsil etmesine kadar pek çok örnek, sembollerin evrensel ve kalıcı gücünü gösterir.

En önemli çıkarım şudur: kültürel semboller yalnızca geçmişin izlerini taşımakla kalmaz, aynı zamanda bir kültürün başka kültürlerle etkileşiminde de belirleyici bir işlev üstlenir. Günümüzde ise kot pantolon gibi sıradan bir giysi bile popüler kültür sembolüne dönüşerek, sembollerin sürekli yeniden üretildiğini kanıtlar.

Kültürel semboller görsel, sözel ya da yazınsal biçimlerde karşımıza çıkabilir. Bir renk, bir hayvan figürü, bir mimari eser ya da bir kıyafet parçası, belirli bir toplum için derin anlamlar taşıyabilir. Bu semboller aynı zamanda koruyucu bir güç işlevi görür; çünkü bir kültürün değerlerini gelecek nesillere değişmeden aktarmasını sağlar. Sembollerin bu işlevi, insan zihninin semboller aracılığıyla düşünmek ve iletişim kurmak üzere donatılmış olmasından kaynaklanır (Vikipedi – Göstergebilim); bu bağlamda sembollerin zihinsel ve metafizik boyutu da ayrı bir araştırma konusudur.

Belirli nesnelere veya figürlere toplumsal değer ve anlam yükleyerek onları kuşaktan kuşağa aktarma eğilimi yalnızca tek bir topluma özgü değildir; benzer örüntülere Antik Mısır, Antik Yunan ve Kelt medeniyetlerinde de rastlanır. Konunun uzmanlarına göre bu ortak eğilim, insan zihninin soyut ve karmaşık değerleri somut, akılda kalıcı bir imgeye bağlama ihtiyacından açıkça kaynaklanır. Kültürel semboller ise bu evrensel eğilimi, mitolojiden popüler kültüre uzanan gayet özgün ve kendine has bir çeşitlilikle pekiştirir.

Eğinli ve Nazlı’nın akademik çalışmasına göre yılan, mitolojik metinlerde ölümsüzlüğü, kötülüğü, şekil değiştirmeyi ve tekrar tekrar yaşamayı sembolize eder.

Mısır mitolojisinde Güneş Tanrısı Ra’nın her gece on iki saatlik yer altı yolculuğunda, yedinci saatte karşılaştığı yılan figürü, Khepri’yle birleşerek Ra’nın yeniden doğuşunu simgeler.

Bu anlatı, kültürel sembollerin yalnızca estetik değil, aynı zamanda derin bir dünya görüşünü aktaran araçlar olduğunu gösterir.

Sembol, burada bilinenle bilinmeyeni birbirine bağlayan bir köprü işlevi görür. Araştırmacılara göre bu köprü işlevi, Ra-Khepri anlatısının yalnızca Mısır’a özgü kalmayıp benzer güneş-yılan sembolizminin başka kadim kültürlerde de yankı bulmasını açıklamaktadır.

Bir diğer evrensel kültürel sembol olan ateş de insanlık tarihi açısından büyük önem taşır. Pek çok mitolojide ateşin kökeni “çalma” motifi üzerine kurulmuştur; örneğin Yunan mitolojisinde Prometheus, ateşi tanrılardan çalarak insanlara armağan eder. Avustralya Aborjin mitolojisinde ise ateşin başlangıçta hayvanlara ait olduğu, insanların bunu sonradan edindiği anlatılır. Dünyanın pek çok kültüründe görülen bu “kültür kahramanı” figürü, ateşin insanlığa aktarılmasını simgeleyen ortak bir mitolojik motiftir.

Kültürel semboller nedir konusu yalnızca mitolojiyle sınırlı değildir; bir toplumun ulusal kimliğini de şekillendirir. Sosyolog Anthony Smith’e göre ulusal semboller yalnızca bayrak, milli marş ya da geleneksel kıyafetlerle sınırlı kalmaz; bir ulusun mimarisi, sanatı ve hatta yemek kültürü de kültürel sembol niteliği taşıyabilir. Örneğin Eyfel Kulesi, inşa edildiği dönemde bazı aydınlar tarafından “şehrin yüz karası” olarak eleştirilmişken, zamanla Fransa’nın ve Paris’in en tanınmış kültürel sembolü haline gelmiştir.

Popüler kültür alanında da benzer bir dönüşüm gözlemlenir. Sosyolog John Fiske’e göre, işçi sınıfının giysisi olarak ortaya çıkan kot pantolon, zamanla özgürlük ve rahatlığın sembolü olmuş, hem Amerikan değerlerini hem de bu değerlere karşı çıkışı aynı anda temsil eden bir popüler kültür sembolüne dönüşmüştür. Bu örnek, kültürel sembollerin sabit kalmadığını, toplumsal değişimle birlikte yeniden anlam kazanabildiğini gösterir.

Kaynağa göre kültürel semboller, ortaya çıktıkları bağlama göre farklı işlevler üstlenir. Aşağıdaki tablo bu üç sembol türünü karşılaştırmaktadır.

Kaynağa göre bu tablo, kültürel semboller nedir sorusunun tek bir sabit kategoriye hapsolmadığını, aksine dinden mimariye, giyimden mitolojiye uzanan geniş bir yelpazede işlev gördüğünü açıkça ortaya koymaktadır. Araştırmacılara göre bu çeşitlilik, kültürel sembol kavramının neden bu denli disiplinler arası bir araştırma konusu haline geldiğini de açıklamaktadır.

Araştırmacılara göre bu “hayali topluluk” kavramı, sosyolog Benedict Anderson’ın ulus tanımına da yakından bağlıdır; Anderson’a göre bir ulus, üyelerinin birbirini kişisel olarak tanımadığı ama ortak semboller (bayrak, marş, tarihsel anlatılar) aracılığıyla kendini bir bütün olarak hissettiği bir topluluktur. Kaynağa göre bu bakış açısı, kültürel sembollerin yalnızca geçmişi anmakla kalmayıp, aynı zamanda o an yaşayan bir topluluğu da aktif biçimde bir arada tuttuğunu göstermektedir.

Kültürel Semboller Nedir? Kaynağa göre sembollerin bu bir arada tutma işlevi, kriz anlarında özellikle belirginleşir; bir toplum dışsal bir tehditle veya belirsizlikle karşılaştığında, ortak semboller etrafında toplanma eğilimi artar. Araştırmacılara göre bu durum, bayrakların savaş dönemlerinde neden bu denli güçlü bir duygusal yük taşıdığını da açıklamaktadır; sembol, yalnızca bir kumaş parçası değil, topluluğun hayatta kalma iradesinin somut bir temsilidir.

Kaynağa göre kültürel sembollerin bir diğer önemli boyutu, kuşaklar arası aktarımdaki rolüdür. Bir çocuk, henüz sembolün tarihsel arka planını tam olarak bilmese bile, o sembole yüklenen duygusal ve toplumsal anlamı ailesinden ve çevresinden gözlemleyerek içselleştirir. Araştırmacılara göre bu içselleştirme süreci, kültürel sembollerin neden yazılı tarihten çok daha güçlü ve kalıcı bir aktarım aracı olabildiğini de göstermektedir; sembol, soyut bir bilgi olarak değil, yaşanan bir deneyim olarak nesilden nesile geçer.

Kültürel Semboller Nedir? Kaynağa göre bu nedenle kültürel sembollerin incelenmesi, yalnızca geçmişi anlamaya değil, bir toplumun bugün kendini nasıl tanımladığını ve gelecekte nasıl bir yön izleyebileceğini öngörmeye de katkı sağlayan önemli bir araştırma alanıdır. Araştırmacılara göre bu disiplinler arası araştırma alanı, antropoloji, sosyoloji, göstergebilim ve iletişim çalışmalarını bir araya getirerek sembollerin toplumsal hayattaki çok katmanlı rolünü daha bütüncül biçimde kavramayı mümkün kılmaktadır.

Mitolojik semboller: Yılan, ateş ve benzeri figürler; ölüm, yeniden doğuş ve dönüşüm gibi evrensel temaları taşır
Ulusal semboller: Bayrak, mimari eserler ve gelenekler; bir topluluğun ortak kimliğini görünür kılar
Popüler kültür sembolleri: Kot pantolon gibi gündelik nesneler, zamanla toplumsal değerlerin taşıyıcısına dönüşebilir
Sanat sembolleri: Bir ressamın eserleri, ait olduğu ulusun kültürel kimliğiyle özdeşleşebilir

Bu Durumun 3 Temel Nedeni

Kültürel sembollerin toplumlar için koruyucu bir güç taşımasının 3 temel nedeni şunlardır:

Değerlerin değişmeden aktarılmasını sağlaması; semboller, bir kültürün özünü kuşaktan kuşağa taşıyan istikrarlı taşıyıcılardır.
Toplumsal aidiyet duygusu yaratması; ortak semboller, bireylerin kendilerini aynı topluluğun parçası olarak hissetmesini sağlar.
Bilinmeyeni bilinenle bağlaması; semboller, karmaşık ya da soyut kavramları somut ve anlaşılır imgelere dönüştürür.

Kültürel Semboller Konusunda Kaynakça ve Daha Fazla Bilgi

Bu makalenin akademik temelini, Doç. Dr. Ayşen Temel Eğinli ve Arş. Gör. Azra Kardelen Nazlı’nın “Kültürün Koruyucu Gücü: Kültürel Semboller” başlıklı çalışması oluşturur (Egemia Dergisi, Sayı 2, 2018, ss. 56-74). Ege Üniversitesi İletişim Fakültesi bünyesinde yayımlanan bu hakemli çalışma, kültürel sembollerin mitolojiden popüler kültüre uzanan geniş işlevini akademik bir çerçevede ele almaktadır.

Sembol ve göstergebilim kavramlarının genel tanımı için Vikipedi – Göstergebilim maddesi, sembollerin toplumun ortak kodu haline gelmiş kültürel değerleri nasıl taşıdığını özetleyen erişilebilir bir kaynaktır.

Sembollerin sanat ve temsil bağlamındaki uluslararası tanımı için Encyclopædia Britannica – Symbol güvenilir bir referans kaynağıdır; madde, sembollerin karmaşık fikirleri temsil etme işlevini ayrıntılı biçimde açıklamaktadır.

Bu konuya ilgi duyan okuyucular, sitemizdeki semboller kategorisi altındaki yazılara göz atabilir. Konu ile ilgili daha geniş bilgiye, Araştırmacı Yazar Zeynel Eroğlu’nun kırk yılı aşkın araştırma birikimini yansıtan “Türkiye’de Medyum Olmak” kitabından ulaşabilirsiniz.

Aynı içerik kümesindeki diğer incelemelerimizden Kızılelma Kavramı Nedir? Bir Sembolün Tarihi, Rune Alfabesinin Sembolik Anlamları Nedir? ve Sayı Sembolizmi Eski Türk Hikâyelerinde Nasıl Kullanılır? başlıklı yazılarımız da bu konuya ilgi duyan okuyucular için faydalı olabilir.

“Kültür, toplumsal olayların, davranışların, kurumların ya da süreçlerin nedensel olarak atfedilebileceği bir güç değildir; bir bağlamdır, bağlamla anlaşılır.” — Clifford Geertz, Antropolog, 1973

Bu mirasın kültürel ve tarihsel bağlamı için Kültürel Araştırmalar Rehberi sayfamızı da inceleyebilirsiniz. Bu makalede aktarılan bilgiler akademik bir kültürel antropoloji ve göstergebilim değerlendirmesi niteliği taşımaktadır; herhangi bir mistik güç ya da kesin sonuç vaadi içermez. Bu konuyu derinlemesine araştırmak isteyenler için Araştırmacı Yazar Zeynel Eroğlu’nun “Türkiye’de Medyum Olmak” adlı eseri, Anadolu’nun kültürel sembolleri ve halk inançları üzerine kırk yılı aşkın araştırma birikimini okuyucuyla buluşturmaktadır.