Osmanlı’da Vefk Büyüsü: Bir Padişahın Savaş Çaresi

Özetle, bu olay bir devlet adamının çaresizlik anında madde ötesi bir güce nasıl yöneldiğini gösteren, arşiv belgeleriyle kanıtlanmış ender örneklerden biridir. Tarihçiler, padişahın 27 yıl süren Kafes Kasrı hayatının bu eğilimde belirleyici olduğunu düşünmektedir.

En önemli çıkarım şudur: vefk büyüsü, Osmanlı sarayında halk inanışının çok ötesine geçmiş, devlet diplomasisinin bir parçası hâline gelmiştir. Bu yazıda hem vefkin nasıl hazırlandığını hem de bir padişahı bu yola iten psikolojik ve tarihî sebepleri, dönemin kaynaklarına dayanarak ele alıyoruz.

Vefkler hazırlanırken kareler eşit kutucuklara bölünür ve her kutucuğa özel anlamlar taşıdığına inanılan sayılar veya harfler yazılır. En yaygın kullanılan tür, üç sıra üç sütundan oluşan üçlü vefk karesidir. Amaç iyilik ise çift sayılar, farklı bir niyet taşınıyorsa tek sayılar tercih edilirdi. Yazı için kullanılan mürekkebe bazen gül suyunda ezilmiş misk ve safran katılırdı; bu ayrıntı işin ne kadar özenli bir ritüel sayıldığını gösterir.

Osmanlı sarayında da vefk, sıradan bir halk inanışının ötesine geçmişti. Özellikle III. Mustafa döneminde, müneccimbaşının kütüphanesinde astroloji ve gizli ilimlere dair pek çok eser bulunuyordu. Tarihsel açıdan bakıldığında bu durum, dönemin aydın ve devlet adamlarının da bu bilgiye ciddi bir ilgi duyduğunu ortaya koyar.

Bu görsel, bir vefk hazırlanırken kullanılan yazı ve sembollerin inceliğini yansıtır. Vefk kareleri rastgele doldurulmazdı; her satır, sütun ve köşegenin toplamı aynı sayıyı vermek zorundaydı.

Uzmanlara göre bu matematiksel denge bozulursa, hazırlanan tılsımın amacına ulaşmayacağına inanılırdı.

Bu yüzden vefk hazırlamak, hem dinî hem de sayısal bir uzmanlık gerektiren özel bir zanaat olarak görülürdü.

Osmanlı sarayındaki müneccimbaşılar bu zanaatı, kuşaktan kuşağa aktarılan bir bilgi olarak korumuştur.

Uzman bir vefk çözümcüsüne göre Obreşkov için hazırlanan vefk, toprak unsurlu bir tılsımdı. Dokuz kutucuklu bu kare, çevresine görevli meleklerin isimleri ve bir ayet parçası yazılarak güçlendirilmişti. Padişahın emrinde, muskaların Rus elçilerin geçeceği yolun altına gömülmesi isteniyordu; amaç, elçilerin barışı Osmanlı lehine kabul etmesini sağlamaktı.

Araştırmacılara göre bu uzun tutukluluk hayatı, padişahın kararlarında derin izler bırakmıştı. Modern psikolojideki travma sonrası stres kavramı çerçevesinde değerlendirildiğinde, sürekli ölüm tehdidi altında geçen yılların bir insanı olağanüstü çarelere yönlendirmesi şaşırtıcı değildir. Nitekim padişah, savaş meydanında elde edemediği zaferi, inandığı metafizik güçler üzerinden aramaya çalışmıştı.

Günümüzde ise bu tür başvurular, tarihçiler ve psikologlar tarafından bir hükümdarın çaresizlikle başa çıkma biçimi olarak yeniden okunuyor. Osmanlı’dan çok önce de Çin, Hint ve Sâbiî kültürlerinde benzer tılsım gelenekleri hükümdarlar tarafından biliniyor ve kullanılıyordu. Bu da konunun tek bir döneme veya coğrafyaya ait olmadığını, insanlığın ortak bir merakı olduğunu gösterir.

Bu ikinci görsel, vefklerin saraya nasıl teslim edildiğini hatırlatır. Yasinîzâde Osman Efendi, kendisine ulaşan muskaları geri getirdiğinde bir kese içine koyup kendi mührüyle mühürlemişti.

Vefk büyüsü uygulamasının yalnızca hazırlanışı değil, teslim ve saklanma biçimi de titiz bir ritüele bağlıydı. Bu özen, dönemin insanının tılsımlı nesnelere ne denli ciddi bir anlam yüklediğini gösterir.

Böyle bir kesenin yüzyıllar sonra hâlâ müze arşivinde durabilmesi, bu geleneğin ne kadar özenle korunduğunun somut bir kanıtıdır.

Vefk Büyüsünde Öne Çıkan Kavramlar

• Tılsımlı Muska ve Ebced Hesabı
• Eşref Saat ve Gezegen Enerjisi
• Dört Unsur: Toprak, Su, Ateş, Hava

Bu durumun 3 temel nedeni şunlardır:

• Kırım’ın kaybı, halifelik makamı için kabul edilmesi neredeyse imkânsız bir mahcubiyet sebebiydi.
• Ordunun ağır yenilgileri ve tükenen hazine, klasik diplomasiyi yetersiz kılmıştı.
• Padişahın çocukluğundan gelen güvensizlik ve korku, onu alışılmadık çarelere yöneltmişti.

Bu makalede aktarılan bilgiler, konunun akademik ve tarihî kaynaklarına dayanmaktadır. Hakan Yıldız ve Elif Yöyen’in “Top u Tüfenge Karşı Sihr ü Vefk: III. Mustafa’nın Ak Büyüleri ve Padişahı Büyüye Sevk Eden Psikolojik Sebepler” başlıklı akademik makalesi (Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2022, s. 429-455, dergipark.org.tr), konunun birincil kaynağıdır.

İbrahim Çelebi’nin TDV İslâm Ansiklopedisi’ndeki “Vefk” maddesi (islamansiklopedisi.org.tr), vefk ilminin tanımı ve kökeni için başvurulan bir diğer kaynaktır. Dönemin siyasi arka planı için Joseph von Hammer’in “Büyük Osmanlı Tarihi” adlı eseri ve Focşani şehri hakkında Britannica’nın ilgili maddesi kullanılmıştır.

“Sözü haktır ve hükümranlık O’nundur.” — Vefk kareleri çevresine sıkça yazılan bu ayet parçası, kadim bir inancın hâlâ taşıdığı derin anlamı hatırlatır.

Vefk büyüsü, Anadolu’dan Çin’e, Hindistan’dan Osmanlı sarayına kadar pek çok medeniyette iz bırakmış kadim bir bilgi dalıdır. Bu bilgi kimi zaman sıradan bir halkın umut arayışı, kimi zaman ise bir hükümdarın gizli diplomasisi olarak karşımıza çıkmıştır. III. Mustafa örneğinde gördüğümüz gibi, insan psikolojisi ile metafizik inançlar arasındaki bağ, tarihin en ilgi çekici konularından biridir. Uzmanlara göre bu tür başvurular, kişinin yaşadığı derin kaygı ve çaresizlikle baş etme çabasının bir yansımasıdır.

Bu konuya ilgi duyan okuyucular, Araştırmacı Yazar Zeynel Eroğlu’nun kırk yılı aşan saha gözlemlerini ve tarihsel derlemelerini içeren Türkiye’de Medyum Olmak adlı eserinde daha geniş değerlendirmeler bulabilir. Kitaba şu bağlantıdan ulaşabilirsiniz: https://zeyneleroglu.com/turkiyede-medyum-olmak-satin-al/

Kadim bilgiler, doğru bağlamda ele alındığında bize geçmişi anlamak için özel bir pencere açar. III. Mustafa’nın hikâyesi de bu pencerelerden yalnızca biridir; tarih benzer pek çok örnekle doludur ve her biri insan doğasını anlamamıza katkı sunar. Bir sonraki yazımızda, bu geleneğin Anadolu’daki halk uygulamalarına daha yakından bakacağız.