Büyü ve Modern Bilim İlişkisi Nedir? Rönesans’tan Bir Bakış

Tarihsel açıdan bakıldığında Rönesans filozofu Agrippa, doğal büyü ile daimonik büyü arasında bir ayrım yapmış; doğal büyüyü nedensellik içeren, deney ve gözleme dayanan, bu yüzden bilimsel bir kimlik taşıyan bir pratik sanat olarak tanımlamıştır.

Araştırmacılara göre Paracelsus, Bruno ve Campanella gibi düşünürler de büyüyü doğa ile insan arasındaki bir aracı güç olarak ele almış, bu yaklaşım 17. yüzyılda Francis Bacon’ın büyüyü “doğada gizli form bilgisinin keşfi” olarak yeniden tanımlamasıyla bilime yaklaşmıştır.

En önemli çıkarım şudur: Galileo’nun doğayı matematikselleştirme çabası ve Descartes’in okültizme karşı aldığı sert tavır, Rönesans’taki büyü-bilim iç içeliğinin 17. yüzyılda köklü biçimde ayrışmasına yol açmıştır.

Bu durumun 3 temel nedeni; doğal büyünün deney ve gözlem içermesi nedeniyle bilimsel bir zemine sahip görülmesi, Bacon’ın büyüyü doğaya egemen olma amacıyla yeniden çerçevelemesi ve Descartes’in matematikselleştirme yoluyla okült güçlere yer bırakmayan bir doğa anlayışı kurmasıdır.

Özetle, bu yazıda büyünün Rönesans’taki felsefi konumunu ve modern bilimin doğuşuna giden yolda nasıl bir basamak işlevi gördüğünü ele alıyoruz.

Latincede “gizli, sırlı” anlamına gelen occulta kelimesinden türeyen okültizm kavramı ise Vikipedi’nin ilgili maddesine göre Orta Çağ, Rönesans ve Aydınlanma Çağı boyunca insanları mistik ve metafizik olana ulaştıran pratik bir alan olarak görülmüştür (Vikipedi – Okültizm).

Bu gelenek, sitemizin büyü kavramına felsefe tarihi açısından tümüyle yeni ve zengin bir pencere açar.

H. Çörekçioğlu’nun 1997 tarihli yüksek lisans tezine göre Rönesans döneminde bu geniş ve çok yönlü alanla ilgilenen düşünürler arasında Agrippa, Paracelsus, Giordano Bruno, Marsilio Ficino ve John Dee gibi isimler yer alır. Kaynağa göre bu isimler, dönemin biliminde okültizm ile felsefe arasında net bir sınır bulunmadığını gösterir.

Benzer bir iç içelik Antik Mısır, Mezopotamya ve İslam medeniyetlerinde de görülür; simya, astroloji ve tıp gibi alanlar uzun süre “gizli bilgi” ile “doğa bilgisi” arasında net bir sınır olmaksızın birlikte gelişmiştir.

Bu evrensel örüntü, bilim ile büyünün ayrışmasının Avrupa’ya özgü değil, insanlığın ortak bir bilgi tarihi sürecinin parçası olduğunu gösterir. Büyü ve Modern Bilim İlişkisi, Ortaçağ İslam dünyasındaki simyacılar da benzer biçimde, gizli bilgiyi deneysel yöntemle bir arada yürütmüştür.

Kaynağa göre Agrippa, okült düşünceye giriş niteliğinde eserler vermiş ve doğal büyü ile daimonik büyü (sihir) arasında ayrım yapmıştır.

Doğal büyü, aşağı ve yukarı varlıklar arasında bağlantı kurduğunu öne süren, nedensellik içeren ve deney-gözlem vurgusu taşıyan, bu yüzden bilimsel bir kimliğe sahip görülen bir pratik sanat olarak tanımlanmıştır.

Daimonik büyü ise kötü ruh ve cin kullanımıyla ilişkilendirilen, Rönesans düşünürlerince doğal büyüden özenle ayrıştırılmaya çalışılan bir alandı.

Bu ayrım, dönemin düşünürlerinin kilise ile çatışmadan bilimsel merakını sürdürebilmesi için de önemli bir savunma hattı işlevi görmüştür; bu sayede pek çok düşünür, dinî otoriteyle doğrudan karşı karşıya gelmeden merakla araştırmalarını sürdürebilmiştir.

Kaynağa göre Paracelsus’un yaklaşımı, Büyü ve Modern Bilim İlişkisi açısından deneysel bir zeminle inanç sistemini bir arada barındıran, dönemin kendine özgü bir doğa felsefesi örneğidir.

Giordano Bruno için ise büyü, Tanrı ile aşağı varlıklar arasındaki etkileşimi sağlayan bir araçtı. Kaynağa göre Bruno, kendisine kadar gelen okültist geleneği özetlemiş; büyüyü önce bilgelik anlamında ele almış, ardından doğal büyü, sempati-antipati ilişkileri ve matematiksel büyü gibi kategorilere ayırmıştır.

Campanella ise okült olguları mekanik bir temasa indirgemeye çalışarak büyücünün doğanın mekanizmalarını değil, bizzat doğayı taklit ettiğini öne sürmüştür.

Rönesans düşünürlerinin büyüye yaklaşımı, tek bir çizgide ilerlemez; her biri kendi felsefi sistemine göre farklı bir vurgu yapar. Aşağıdaki tablo bu farkları özetler.

Bu tablo, Rönesans’ta “büyü” kavramının hiçbir zaman tek bir sabit tanımı olmadığını, her düşünürün kendi felsefi çerçevesine göre yeniden yorumladığını gayet açıkça gösterir. Marsilio Ficino ve John Dee gibi diğer isimler de bu çeşitliliğe kendi katkılarını eklemiş; Ficino özellikle astrolojik büyüyü, Dee ise matematik ve kehanet arasındaki ilişkiyi merkeze koyarak öne çıkarmıştır.

Bu geniş yelpaze, Rönesans’ın tek bir “bilim” ya da tek bir “büyü” anlayışına sahip olmadığını, aksine pek çok rakip ve tamamlayıcı yaklaşımın bir arada var olduğu son derece zengin bir dönem olduğunu açıkça gösterir.

Kaynağa göre Bacon’ın asıl amacı, doğayı insana hizmet edecek biçimde dönüştürmekti; bu yaklaşım, büyüden bilime geçişte önemli bir kavşak noktası oluşturur.

Bu felsefi dönüşüm süreci, sitemizin araştırmalar kategorisinde ele alınan bilim tarihi konularıyla da yakından ilişkilidir. Kaynağa göre modern bilimin tamamlanışı Galileo ile gerçekleşmiş, felsefi düzlemdeki sonucu ise Descartes ile ortaya çıkmıştır.

Galileo için doğa yasalarını matematiksel olarak inşa etmek Tanrı’nın yöntemiyle aynıydı; bu yaklaşım, Rönesans’taki makrokozmos-mikrokozmos benzerliğinin yıkılmasına ve doğanın determinist bir çerçevede ele alınmasına yol açmıştır.

Kaynağa göre Descartes ise gençliğinde okültizme dair eserler okumuş olmasına rağmen sonradan büyücüleri açıkça sahtekârlıkla suçlamış, doğadaki maddi varlıkları matematikselleştirerek okült geleneğin çürütülmesine katkıda bulunmuştur.

Konunun uzmanlarına göre bu ayrışma bir anda gerçekleşmemiştir; 17. yüzyıl boyunca büyü ve bilim uzun bir süre paralel var olmaya devam etmiştir. Isaac Newton’ın bizzat simya araştırmalarıyla yakından ilgilenmiş olması, bu geçiş döneminin ne denli iç içe geçmiş olduğunun çarpıcı bir kanıtıdır.

Nitekim bilim tarihçileri, “Bilimsel Devrim” olarak adlandırılan bu dönemi artık büyü ile bilimin keskin bir kopuşu olarak değil, kademeli ve karmaşık bir dönüşüm süreci olarak okumaktadır. Bu yeni bakış açısı, dönemin düşünürlerini tarihsel bağlamlarından hiç koparmadan doğru biçimde anlamayı mümkün kılar.

Bilim tarihçisi Frances Yates’in etkili çalışmaları da bu yaklaşımın öncülerindendir; Yates’e göre Rönesans hermetik geleneği, modern bilimsel yöntemin doğuşuna zannedilenden çok daha fazla katkıda bulunmuştur.

Sonuç olarak Büyü ve Modern Bilim İlişkisi bu tarihsel iç içelik, insan zihninin bilinmeyeni anlama çabasının farklı evrelerini temsil eder; her iki alan da özünde aynı temel soruyu, “doğa nasıl işler ve nasıl kontrol edilir?” sorusunu, kendine özgü ve birbirinden oldukça farklı araçlarıyla yanıtlamaya çalışmıştır.

Bu Durumun 3 Temel Nedeni

Bu durumun 3 temel nedeni şunlardır:

• Doğal büyünün deney ve gözlem içermesi nedeniyle döneminde bilimsel bir zemine sahip görülmesi; kaynağa göre Agrippa’nın ayrımı bu yüzden felsefe tarihinde önemli bir dönüm noktasıdır.
• Bacon’ın büyüyü doğaya egemen olma ve onu insana faydalı kılma amacıyla yeniden çerçevelemesi; bu yaklaşım büyüden bilime geçişte bir köprü işlevi görmüştür.
• Descartes’in matematikselleştirme yoluyla doğada okült güçlere yer bırakmayan yeni bir çerçeve kurması; bu adım, Rönesans’taki büyü-bilim iç içeliğinin sona ermesinde belirleyici olmuştur.

Bu makalede aktarılan felsefi çerçeve, H. Çörekçioğlu’nun “Rönesans’ta Büyü ve Bilim İlişkisi” başlıklı yüksek lisans tezine (Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Felsefe Tarihi Anabilim Dalı, 1997) dayanmaktadır.

Büyü kavramının dinî ve tarihsel çerçevesi için TDV İslam Ansiklopedisi’nin “Sihir” maddesi kapsamlı bir akademik değerlendirme sunar.

Büyünün toplumsal işlevine dair antropolojik bir bakış için Bronislaw Malinowski’nin “Büyü, Bilim ve Din” (Kabalcı Yayınevi) adlı klasik eseri önemli bir kaynaktır.

Okültizm kavramının tarihsel gelişimi için Büyü ve Modern Bilim İlişkisi açıklaması Vikipedi – Okültizm maddesi erişilebilir bir kaynaktır. Ayrıca Frances Yates’in “Giordano Bruno and the Hermetic Tradition” (1964) adlı klasik çalışması, Rönesans dönemindeki Hermetik geleneğin bilim tarihine etkisini konu alan, alanın en çok atıf yapılan eserlerinden biridir. Araştırmacıya göre Yates’in bu çalışması, modern bilim tarihi yazımında “büyü-bilim sürekliliği” tezinin akademik zeminini oluşturan öncü bir katkı olarak kabul edilir.

Paracelsus’un tıp ve simya anlayışına dair Walter Pagel’in “Paracelsus: An Introduction to Philosophical Medicine in the Era of the Renaissance” adlı eseri de, dönemin doğa felsefesini anlamak isteyen okuyucular için önemli bir referanstır.

Isaac Newton’ın simya ve okült çalışmalarına dair kaleme aldığı yayımlanmamış el yazmalarının modern bilim tarihçileri tarafından yeniden değerlendirilmesi de, “bilimin babası” sayılan bir ismin bile okült gelenekle iç içe olduğunu gösteren çarpıcı bir örnek olarak literatürde sıkça anılır.

Bu konuya ilgi duyan okuyucular, sitemizdeki Büyüler kategorisi altındaki yazılara göz atabilir. Büyü ve okült ilimlerin tarihsel köklerine dair daha geniş bir değerlendirme için Araştırmacı Yazar Zeynel Eroğlu’nun kırk yılı aşan gözlemlerini içeren “Türkiye’de Medyum Olmak” adlı esere göz atılabilir.

Aynı içerik kümesindeki diğer incelemelerimizden Bilinç ve Metafizik İlişkisi Nedir? Zihin-Beden Problemi ve İbn Sînâ’nın Metafizik Delili Nedir? başlıklı yazılarımız da bu konuya ilgi duyan okuyucular için faydalı olabilir.

“Büyü, Rönesans ve öncesinde insan ile Tanrı arasındaki iletişim aracıyken, modern bilimde eskinin sırt çevrilen bir öğretisi haline gelmiştir.” — Gaye Karalar, “Modern Bilim ve Büyü Arasındaki İlişki”

Özetle, Büyü ve Modern Bilim İlişkisi, Rönesans döneminde iç içe geçmiş iki alanın 17. yüzyılda giderek ayrışmasının felsefi bir hikâyesidir. Agrippa’nın doğal büyü tanımından Bacon’ın “doğaya egemen olma” ideali ile Descartes’in matematikselleştirme çabasına uzanan bu çizgi, okültizmin modern bilimin oluşumunda bir basamak işlevi gördüğünü gösterir.

Bu makalede aktarılan bilgiler felsefe tarihine ait bir değerlendirme niteliği taşımaktadır; büyünün gerçek bir etkinliğe sahip olduğu iddiasını içermez.

Araştırmacı Yazar Zeynel Eroğlu’nun kırk yılı aşan saha gözlemlerine dayanan “Türkiye’de Medyum Olmak” adlı eserinde de, büyü ve okült ilimlerin tarihsel arka planına dair benzer değerlendirmeler okuyucularla paylaşılmaktadır.

Günümüzde ise Büyü ve Modern Bilim İlişkisi arasındaki bu tarihsel gerilim, yalnızca felsefe tarihçilerinin değil, bilim tarihi ve din sosyolojisi alanındaki araştırmacıların da ilgisini çekmeye devam ediyor.

Okuyucu için burada eleştirel bir soru öne çıkar: Bilimin büyüden kesin biçimde ayrıştığı iddiası ne ölçüde doğrudur, yoksa bilimsel yöntemin kendisi de -deney, gözlem, doğaya müdahale gibi unsurlarıyla- büyüsel dünya görüşünden devraldığı bazı temel varsayımları hâlâ taşımaya devam etmekte midir?

Bilim tarihçileri bu soruya farklı yanıtlar vermektedir ve bu makale, tek bir kesin cevabı dayatmak yerine, okuyucuyu bu tarihsel sürekliliği kendi başına değerlendirmeye davet etmektedir.

Bu makalede aktarılan bilgiler, herhangi bir okült uygulamanın etkinliğine dair bir iddia ya da garanti içermemektedir; yalnızca felsefe ve bilim tarihine dair akademik değerlendirmeleri yansıtmaktadır.