İnsanlar Neden Büyüye Başvurur?

Araştırmacılara göre bu eğilimlerin ortak psikolojik temeli “yükleme kuramı” (attribution theory) ile açıklanabilir: insan, açıklayamadığı olayların sorumluluğunu kendi dışındaki bir güce yükleyerek kaygısını azaltmaya çalışır.

Tarihsel açıdan bakıldığında bu davranış biçimi Malinowski ve Frazer gibi antropologların da işaret ettiği gibi insanlık tarihi kadar eskidir.

Bu durumun 3 temel nedeni; belirsizlik karşısında kontrol arayışı, kişisel başarısızlıkları dışsallaştırma ihtiyacı ve özsaygıyı koruma güdüsüdür.

Özetle, bu yazıda saha görüşmelerine dayanan gerçek örnekler üzerinden, insanların büyüye başvurma nedenlerini psikolojik ve sosyolojik açıdan ele alıyoruz.

Ancak bu pratiğin toplumda varlığını sürdürmesinin arkasında, sosyal bilimcilerin uzun süredir araştırdığı psikolojik ve sosyolojik dinamikler bulunur. Bu dinamikleri anlamak, büyü inancını yargılamadan, onu insan davranışının bir parçası olarak incelemeyi mümkün kılar.

Din psikolojisi alanındaki araştırmalar, büyüye başvurma davranışının çoğunlukla tek bir nedene değil, birbirini besleyen çoklu etkenlere dayandığını göstermektedir. Bu çoklu yapı, konuyu basit bir “batıl inanç” kategorisine indirgemenin neden yetersiz kaldığını da açıklar.

Kartopu ve Ünalan’ın (2019) büyüye başvuran ve büyü yapan kişilerle yaptığı görüşmelere dayanan saha araştırması, bu dinamikleri somut örneklerle ortaya koyar. Araştırmacılara göre kaynak kişilerin ifadeleri, büyüye başvurmanın rastgele değil, belirli psikolojik ihtiyaçlara cevap veren bir “yükleme” (atıf) biçimi olduğunu göstermektedir.

İnsanlar Neden Büyüye Başvurur? Konunun uzmanlarına göre bu yükleme mekanizması evrenseldir; benzer davranış örüntülerine Afrika, Latin Amerika ve Uzak Doğu medeniyetlerinde de rastlanır. Her toplum, açıklanamayan olayları kendi kültürel çerçevesine uygun bir “dışsal fail” üzerinden anlamlandırma eğilimindedir.

Bu evrensellik, büyüye başvurmanın yalnızca “cehalet” ya da “geri kalmışlık” ile açıklanamayacağını, insan zihninin belirsizlikle başa çıkma biçimiyle doğrudan ilişkili olduğunu gösterir. Eğitim düzeyi yüksek bireylerde de benzer başvuru örüntülerinin görülmesi, bu tezi destekleyen önemli bir bulgudur.

Bu görsel, saha araştırmasında öne çıkan kişisel arayışı simgeler.

Araştırmacılara göre insanlar; sınav, evlilik, sağlık ya da iş hayatına dair belirsizlik ve kaygılarını gidermek amacıyla kehanet, büyüsel uygulamalar ve falcılık gibi yollara başvurmaktadır.

Kaynak makaledeki bir görüşmede, tıpta uzmanlık sınavına hazırlanan bir kaynak kişi, sınav sonucunu öğrenmek için bir “hoca”ya danıştığını, ancak sınavdan başarısız çıktığını aktarmıştır.

Bu örnek, büyüye başvurmanın her zaman “sonuç alma” beklentisiyle değil, kaygıyı geçici olarak hafifletme ihtiyacıyla da yapılabildiğini gösterir; sonucun olumsuz çıkması bile başvuru davranışının tekrarlanmasını engellememektedir.

Kartopu ve Ünalan’ın araştırmasına göre, insanlar açıklayamadıkları bir olayla karşılaştıklarında sorumluluğu kendileri dışındaki bir güce -büyü, nazar ya da cin etkisi gibi- yükleyerek psikolojik olarak rahatlamaktadır.

Bu eğilim yalnızca büyü inancıyla sınırlı değildir. Dinî bağlamda yapılan yüklemeler üzerine DergiPark üzerinde yayımlanan bir araştırmaya göre, insanlar açıklayamadıkları zorlu yaşam olayları (örneğin ciddi bir hastalık) karşısında “imtihan”, “kader” ya da “ilahi irade” gibi dinî çerçevelerle de benzer bir anlamlandırma çabasına girmektedir.

İnsanlar Neden Büyüye Başvurur? En önemli çıkarım şudur: nedensel yükleme, insanın belirsizlik karşısında hissettiği çaresizliği azaltan evrensel bir psikolojik mekanizmadır; büyüye başvurma da bu mekanizmanın tarihsel ve kültürel bir görünümüdür.

Yükleme kuramı, olayların nedenini nereye “yüklediğimize” göre farklı biçimler alır. Aşağıdaki tablo, saha araştırmasında görülen başlıca yükleme türlerini özetler.

Bu tablo, “büyüye başvurma”nın tek bir psikolojik ihtiyaca değil, duruma göre değişen çok katmanlı bir yükleme sürecine dayandığını gösterir.

İnsanlar Neden Büyüye Başvurur? Araştırmacılara göre hangi yükleme türünün tercih edildiği, kişinin eğitim düzeyi, aile yapısı, dinî inanç düzeyi ve önceki kişisel deneyimleri gibi pek çok faktörden yakından etkilenmektedir.

Bu çok boyutluluk, tek bir profille “büyüye inanan kişi” tanımı yapmanın ne denli güç, indirgemeci ve son derece yanıltıcı olabileceğini de açıkça gösterir.

Bir başka görüşmede, evliliğinde huzursuzluk yaşayan bir kaynak kişi, sorunun kaynağını uzun süre araştırdıktan sonra “büyü yapıldığı” inancına ulaştığını belirtmiştir.

Tıbbi açıklaması bulunamayan bir rahatsızlık yaşayan başka bir kaynak kişi ise, birçok doktora başvurduktan sonra bir “hoca”ya giderek rahatsızlığını büyüyle ilişkilendirdiğini ve bu görüşmenin ardından kendini psikolojik olarak daha iyi hissettiğini ifade etmiştir.

Araştırmacılara göre bu örnekler, açıklanamayan sağlık sorunlarının da sıklıkla büyüsel bir çerçevede anlamlandırıldığını göstermektedir. TDV İslam Ansiklopedisi’ndeki “Cin” maddesinde de belirtildiği gibi, açıklanamayan bazı sağlık durumlarının halk inancında “cin musallat olması” ile ilişkilendirilmesi, Türk toplumunda yaygın bir yorumlama biçimidir.

Bireysel merakın tatmini de araştırmada öne çıkan bir diğer nedendir. Kaynak kişilerden biri, gelecekle ilgili merakını gidermek için düzenli olarak bir falcıya danıştığını aktarmıştır. TDV İslam Ansiklopedisi’ndeki “Fal” maddesine göre bu tür uygulamalar, gelecekteki olayları önceden bilme arzusuna dayanan, tarihi çok eskilere uzanan bir gelenektir.

Büyü bozmak amacıyla büyüye başvurma da araştırmada dikkat çeken bir örüntüdür. Kendisine büyü yapıldığına inanan bir kaynak kişi, bu büyüyü “bozmak” için başka bir hocaya danıştığını aktarmıştır; bu davranış, büyü inancının kendi içinde bir “çözüm ekonomisi” de barındırdığını gösterir.

Cin musallat olduğu inancı ise araştırmada ayrı bir kategori olarak öne çıkar. Kaynak kişilerden biri, ani davranış değişiklikleri yaşayan bir aile bireyinin durumunu “cin çarpması” ile açıkladığını, bu açıklamanın aile içinde bir tür rahatlama yarattığını belirtmiştir.

İnsanlar Neden Büyüye Başvurur? Araştırmacılara göre bu altı neden birbirinden tamamen bağımsız değildir; çoğu zaman bir kaynak kişinin başvuru gerekçesinde birden fazla neden aynı anda etkili olabilmektedir. Örneğin sağlık sorunu yaşayan bir kişi, hem “büyü” hem de “cin” açıklamasını aynı anda benimseyebilir.

Bu Durumun 3 Temel Nedeni

Bu durumun 3 temel nedeni şunlardır:

• Kontrol arayışı; belirsizlik ve kontrol edilemezlik hissi kaygı doğurduğundan, insanlar büyüye başvurarak olaylar üzerinde bir hâkimiyet kurduğu izlenimini edinmeye çalışır.
• Anlam arama ihtiyacı; açıklanamayan olumsuz olaylar karşısında insan, sorumluluğu kendi dışında bir nedene yükleyerek olayı anlamlandırma çabasına girer.
• Özsaygıyı koruma güdüsü; özellikle kişisel başarısızlıklarda sorumluluğu dışsallaştırmak, bireyin öz saygısını korumasına hizmet eder.

İnsanlar Neden Büyüye Başvurur? Araştırma, kartopu örnekleme yöntemiyle ulaşılan 21 kaynak kişiyle (15 büyüye başvuran, 6 büyü uygulayan) yapılan görüşmelere dayanmaktadır.

Konuyla ilgili doğrulanabilir dış kaynaklar arasında şunlar sayılabilir: büyünün tanımı için TDV İslam Ansiklopedisi’nin “Sihir” maddesi; cin inancı için aynı ansiklopedinin “Cin” maddesi; fal geleneği için “Fal” maddesi; yükleme kuramının teorik çerçevesi için Vikipedi’nin “Yükleme teorisi” maddesi; dinî yüklemeler üzerine akademik bir örnek olarak da DergiPark üzerinde yayımlanan bir araştırma.

Bu makalede aktarılan yorumlar, ilgili araştırmacıların akademik değerlendirmeleridir; kesin bir bilimsel ya da dinî hüküm niteliği taşımaz. Ayrıca sosyal psikolojide yükleme kuramının temel metinlerinden Fritz Heider’in “The Psychology of Interpersonal Relations” (1958) adlı klasik eseri, insanların olayları nedensel olarak nasıl anlamlandırdığına dair kuramsal çerçeveyi ortaya koyan öncü bir kaynaktır.

İnsanlar Neden Büyüye Başvurur? Araştırmacıya göre Heider’in bu çalışması, büyüye başvurma davranışını yalnızca dini ya da kültürel bir olgu olarak değil, evrensel bir bilişsel süreç olarak da anlamayı mümkün kılmaktadır.

Bu konuya ilgi duyan okuyucular, sitemizdeki büyüler kategorisi altındaki kara büyü yazısına göz atabilir. Konunun saha gözlemlerine dayanan geniş bir değerlendirmesi için ise Araştırmacı Yazar Zeynel Eroğlu’nun kırk yılı aşan gözlemlerini içeren “Türkiye’de Medyum Olmak” adlı esere göz atılabilir.

Aynı içerik kümesindeki diğer incelemelerimizden Cin İnancının Psiko-Sosyal Boyutları: Bir Anket ve Nazar İnancının Tarihsel Kökeni ve Psikososyal Etkileri Nedir? başlıklı yazılarımız da bu konuya ilgi duyan okuyucular için faydalı olabilir.

“…Hoca bana sabun büyüsü yapıldığını söyledi. Şok oldum… Şu an daha iyiyim. Kendimi daha iyi hissediyorum.” — Kartopu ve Ünalan’ın (2019) saha araştırmasında yer alan bir kaynak kişi ifadesi (KK17)

Özetle, insanların büyüye başvurma nedenleri; belirsizlik, kayıp, hastalık ve merak gibi hayatın farklı alanlarındaki zorluklarla yakından ilişkilidir.

Saha araştırmaları, bu davranışın rastgele değil, yükleme kuramıyla açıklanabilen belirli psikolojik ihtiyaçlara cevap verdiğini ortaya koymaktadır. Bu bulgular kesin bir sonuca bağlanmış değildir; tam tersine, din psikolojisi ve sosyolojisi alanında hâlâ araştırılmaya devam eden canlı bir konudur.

Araştırmacı Yazar Zeynel Eroğlu’nun kırk yılı aşan saha gözlemlerine dayanan “Türkiye’de Medyum Olmak” adlı eserinde de, halkın büyüye neden başvurduğuna dair benzer gözlemler okuyucularla paylaşılmaktadır.

Günümüzde ise bilimsel ve teknolojik gelişmelere rağmen büyüye başvurma davranışının azalmadan devam etmesi, bu ihtiyacın modern insan için de güncelliğini koruduğunu göstermektedir.

Okuyucu için burada sorulmaya değer bir soru şudur: Büyüye başvurma davranışı, çaresizlik anında geçici bir psikolojik rahatlama mı sağlamaktadır, yoksa kişiyi asıl sorunuyla yüzleşmekten alıkoyarak uzun vadede daha büyük bir zarara mı yol açmaktadır?

Bu makalede aktarılan bulgular, herhangi bir büyü pratiğinin gerçek bir etkinliğe sahip olduğu iddiasını içermemekte, yalnızca bu davranışın psikososyal arka planını betimlemektedir. Bu davranışın psikolojik kökenleri ve toplumsal yansımaları, din psikolojisi alanındaki araştırmaların önümüzdeki yıllarda da genişlemeye devam edeceğini göstermektedir.

Özellikle ekonomik belirsizlik dönemlerinde ve toplumsal krizlerin yoğunlaştığı zamanlarda büyüye başvuru oranlarının arttığına dair gözlemler, bu davranışın bireysel bir zafiyetten çok, kriz karşısında geliştirilen bir başa çıkma stratejisi olarak okunabileceğini düşündürmektedir.