Antik Çağda Aşk Büyüleri: Eros ve Philia Büyüsü Farkı

Araştırmacılara göre Antik Çağda Aşk Büyüleri, uygulayıcının cinsiyetine göre iki temel kategoriye ayrılır: erkeklerin kadınları kendine bağlamak için uyguladığı agresif “Eros” büyüsü ve kadınların mevcut bir ilişkiyi sürdürmek için uyguladığı “Philia” büyüsü.

Bağlama ve yakma teknikleriyle uygulanan Eros büyüleri, kurşun tabletlere yazılıp mezarlara gömülür, kil figürinler iğnelerle delinirdi. Özetle, bu yazıda antik çağın aşk büyüsü geleneğini kaynakları, uygulama biçimleri ve toplumsal cinsiyet boyutuyla ele alıyoruz.

Yunancanın bilinen en eski yazılı örneklerinden birini taşıyan bu pişmiş toprak kap üzerinde: “Her kim bu kadehten içerse güzel taçlı Afrodit’in aşkına tutulsun” yazar. Araştırmacılara göre Antik Çağda Aşk Büyüleri ne dair kanıtlar temelde iki ana kaynaktan gelir: kurşun tabletler ve büyü papirüsleri. Yunan büyü papirüslerinin çoğu Mısır’da bulunmuştur; bunun nedeni aşk büyüsünün Mısır’a özgü olması değil, bölgenin iklim koşullarının bu belgeleri günümüze kadar korumuş olmasıdır.

Nitekim paralel örneklere Atina, Kıbrıs, Roma, Suriye ve Kartaca gibi pek çok yerde de rastlanır. Yunan kültüründeki aşk büyülerinin kökeni, MÖ 2. binyılın sonlarına ait Mezopotamya çivi yazılı belgelerine kadar uzanır; Yakın Doğu ile Yunan kültürleri arasındaki bu etkileşim, Bronz Çağı’nda başlayıp MÖ 8. yüzyılda zirveye ulaşmıştır.

Bu geniş papirüs geleneği, günümüzde Greek Magical Papyri (PGM) adıyla anılan derlemede toplanmıştır; Hacettepe Üniversitesi araştırmacılarının kaleme aldığı “46 Numaralı Papirüs Işığında Antikçağ’da Büyücülük” başlıklı akademik çalışma da bu papirüslerin erken Hristiyanlık dönemi inanç dünyasıyla nasıl iç içe geçtiğini ele alır.

Bu görsel, Antik Çağda Aşk Büyüleri açısından en eski maddi kanıtlarından birini simgeler.

Araştırmacılara göre bu tür yazıtlar, aşk büyüsünün Antik Yunan toplumunda sadece gizli bir uygulama olmadığını, günlük eşyalar üzerinde bile açıkça ifade edilebilen yaygın bir inanç olduğunu göstermektedir.

Kadeh gibi gündelik bir eşya üzerine böyle bir dileğin yazılması, aşk büyüsünün elit bir zümreye değil, sıradan insanların günlük hayatına ait bir pratiğe işaret eder.

Bu da aşk büyüsünün Antik Yunan toplumunda ne denli yaygın ve normalleşmiş, sosyal olarak kabul görmüş bir uygulama olduğunu açıkça gösterir.

Yunanca’da “philia” ve “agape” sözcükleri duygusal yakınlık, muhabbet ve sevgiye karşılık gelirken, “Eros” sonu kesin olarak cinsel ilişkiyi amaçlayan, tehlikeli ve karşı konulamaz bir şehvet için kullanılır.

Eros büyüleri genellikle kadınları evlerinden “koparıp” erkeğin kendisine getirmeyi amaçlayan, agresif yöntemlerle uygulanan büyülerdir; Philia büyüleri ise bozulmuş bir ilişkiyi onarmak ya da mevcut bir bağlılığı sürdürmek için uygulanan, göreli olarak daha yumuşak büyülerdir.

Eros büyülerinin arkasında, o dönemin toplumsal yapısı da rol oynar. Antik Yunan’da aşk evliliğine pek rastlanmaz; evlilikler ailelerin çıkarlarını gözeten anlaşmalı birlikteliklerdir.

Bu nedenle ailelerin, seçtikleri gelin ya da damat adayına yönelik büyü yaptırması da olağan sayılırdı. Erkeklerin bazı durumlarda büyü içeriklerini iktidarsızlık sorunu için kendilerine bir tedavi olarak uyguladıkları da görülür; bu pratik Doğu Akdeniz’de çok eskiden beri bilinir ve Mezopotamya’daki “iktidar büyüleri” ile de paraleldir. Bu agresif büyü geleneğinin izlerine Arkaik dönem şiirinde de rastlanır.

Klasik filolog Erman Gören’in “Pindaros’ta Aşk Büyüsü: Aphrodite’nin ‘Divâne (Eden) Kuşu’ Iynks’ün Kerameti” başlıklı incelemesine göre, ozan Pindaros’un MÖ 462 yılına ait bir zafer şiirinde, Afrodit’in Iason’a öğrettiği “iynx” adlı bir büyü aktarılır: bir çarka bağlanan yaban kuşu döndürülerek okunan sözlerle Medeia’nın Iason’a duyduğu tutkunun uyandırıldığı anlatılır. Bu motif, aynı “cezbetme” mantığının Yunan şiirinde en az MÖ 5. yüzyıla kadar uzandığını gösterir.

Mezopotamya, Mısır ve Yunan medeniyetlerinde bu iki eğilimin farklı oranlarda da olsa bir arada bulunduğu görülür; bu da toplumsal cinsiyet rollerinin büyü pratiklerine evrensel bir biçimde yansıdığını düşündürür.

Türkiye'de Medyum Olmak

40 yılı aşkın deneyimin süzüldüğü, medyumluğun tarihini ve gerçeklerini anlatan kapsamlı bir araştırma kitabı.

Kitabı İncele

Bağlama ve Yakma Büyüleri Nasıl Uygulanırdı?

Büyü metninde yeraltı tanrıları Pluton, Hermes ve Anubis’in yanı sıra vakitsiz ölmüş bir gencin ruhu çağrılarak, kadının günlük hayatın zevklerinden koparılıp büyüyü yaptıran kişiye “çekilmesi” istenir.

Böyle bir büyüyü kurşun bir tablete yazıp bir mezara gömerek yeraltı tanrılarına havale etmek, klasik dönemden itibaren Sicilya ve Atina gibi yerleşimlerde karşımıza çıkan bir Yunan ritüelidir.

Klasik dönem uzmanı Prof. Marguerite Johnson’ın (Newcastle Üniversitesi) bu tür örnekleri konu alan “Spells, charms, erotic dolls: love magic in the ancient Mediterranean” başlıklı incelemesine göre, dönemin profesyonel büyücüleri bu tarz aşk muskalarını ücret karşılığında hazırlıyor, bazen de rakipleri hedef alan lanet büyüleri yazıyordu.

Erkekler tarafından uygulanan bir diğer yaygın yöntem ise “yakma büyüleri”dir; burada amaç, kurbanın tıpkı bir alev gibi tutkuyla “yanmasını” sağlamaktır.

MS 1. yüzyıla ait Kartaca kökenli bir örnekte kurbanın “tutku ve şehvetle yansın” diye dilendiği görülür. Bu büyülerde bitkiler, baharatlar ve bazı ev eşyaları sembolik olarak yakılır; aynı strateji, Eros’un sevgilisi Psykhe’yi bir meşaleyle yaktığı sahneleri tasvir eden yüzük taşlarında da görülür.

Buna karşılık kadınların uyguladığı Philia büyüleri çok daha farklı bir mantığa dayanır; Asur medeniyetine ait, MÖ 1000 yıllarına tarihlenen bir çivi yazılı tablette, kocası kendisine kızan bir kadının, ceylan tendonu, kenevir ve kırmızı yünden ördüğü on dört düğümlü bir kordonu beline bağlayarak yeniden sevilmeyi umduğu bir büyü kayıtlıdır.

Konunun uzmanlarına göre Antik Çağda Aşk Büyüleri açısından bu düğümleme pratiği, Yunan Philia büyüsünün doğrudan bir öncülüdür; iki gelenek arasındaki benzerlik, Yakın Doğu ile Ege dünyası arasındaki kültürel etkileşimin somut bir kanıtıdır. Aynı düğümleme mantığına, çok daha sonraki dönemlerde Anadolu’daki bağlama büyülerinde de rastlanır; bu da büyüsel düşüncenin coğrafi sınırları aşan ortak bir mantık izlediğini gösterir.

• Bağlama büyüsü: Kil figürinlerin iğnelerle delinip kurşun tabletlerle birlikte gömülmesi
• Yakma büyüsü: Kurbanın tutkuyla “yanması” için bitki, baharat ya da ev eşyalarının yakılması
• Düğümleme büyüsü: İplerin belirli sayıda düğümlenip büyülü sözlerle beline bağlanması
• Muska ve iksir kullanımı: Papirüs muskaların taşınması ya da merhem/iksirlerin uygulanması
• Yeraltı tanrılarına havale: Büyü metninin bir mezara gömülerek Hades, Hermes gibi tanrılara sunulması

Bu Durumun 3 Temel Nedeni

Antik Yunan’da Eros ve Philia büyülerinin bu denli farklı gelişmesinin 3 temel nedeni şöyle sıralanabilir:

• Toplumsal cinsiyet rollerinin büyü pratiklerine yansıması; erkeklerin “avcı”, kadınların ise “bağlılığı koruyan” taraf olarak konumlandırılması.
• Evliliklerin çoğunlukla aile çıkarlarına dayanan anlaşmalı birlikler olması, arzu ve bağlılığın ayrı büyü kategorileri olarak ele alınmasına yol açması.
• Yunan kültüründeki aşk büyüsü geleneğinin, çok daha eski bir Mezopotamya kökenli büyü repertuvarından miras kalması ve bu mirasın yerel toplumsal normlarla yeniden şekillenmesi.

Bu makalede aktarılan bilgiler, Antik Çağda Aşk Büyüleri konusun da akademik kaynaklarına dayanmaktadır. Doç. Dr. Pınar Özlem Aytaçlar’ın (Ege Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Eskiçağ Dilleri ve Kültürleri Bölümü) “Aşk Büyüleri” başlıklı yazısı (Arkeo Duvar Dergisi, Sayı 4, Eylül-Ekim 2021, s. 26-33), bu yazının birincil kaynağıdır ve Sarapammon-Ptolemais bağlama büyüsü ile Asur dönemine ait düğümleme büyüsünün tam çevirilerini içerir.

Konuyla ilgili doğrulanabilir dış kaynaklar arasında şunlar sayılabilir: Pithekoussai’de bulunan yazıtın arkeolojik bağlamı için Wikipedia — Nestor’s Cup (Pithekoussai); büyü papirüsü geleneğinin genel çerçevesi için Wikipedia — Greek Magical Papyri;

Pindaros’un şiirindeki “iynx” büyüsü için Erman Gören’in “Pindaros’ta Aşk Büyüsü: Aphrodite’nin ‘Divâne (Eden) Kuşu’ Iynks’ün Kerameti” (Akdeniz İnsani Bilimler Dergisi, III/1, 2013, s. 155-170); büyü papirüslerinin erken Hristiyanlık dönemiyle ilişkisi için Meryem Batan ve İhsan Turhan’ın (Hacettepe Üniversitesi) “46 Numaralı Papirüs Işığında Antikçağ’da Büyücülük” (Ankara Anadolu ve Rumeli Araştırmaları Dergisi, 2/4, 2021, s. 491-523);

Louvre’daki bağlama büyüsü figürini gibi örneklerin geniş değerlendirmesi için Prof. Marguerite Johnson’ın (Newcastle Üniversitesi) “Spells, charms, erotic dolls: love magic in the ancient Mediterranean” başlıklı yazısı (The Conversation).

Araştırmacıya göre bu kaynakların ortak noktası, antik aşk büyülerinin salt edebi bir motif olmadığını, arkeolojik kazılarda gün yüzüne çıkan somut kurşun tabletler ve papirüslerle desteklenen belgesel bir gerçeklik taşıdığını göstermesidir; bu da konuyu mitolojiden çok, sosyal tarih ve büyü antropolojisi disiplinlerine yaklaştırmaktadır.

Bu konuya ilgi duyan okuyucular, antik aşk büyülerinin günümüzdeki karşılıklarının gerçekliği, riskleri ve etik boyutu için sitemizdeki aşk büyüleri yazısına, konunun tarihsel kökenine dair daha geniş değerlendirmeler için ise Araştırmacı Yazar Zeynel Eroğlu’nun kırk yılı aşan saha gözlemlerini içeren “Türkiye’de Medyum Olmak” adlı eserine göz atabilir.

“Her kim bu kadehten içerse güzel taçlı Afrodit’in aşkına tutulsun.” — Nestor’un Kadehi, Pithekoussai, MÖ 8. yüzyıl

Özetle, Antik Çağ’da aşk büyüleri; kaynağını Mezopotamya’dan alan, Yunan ve Mısır topraklarında kurşun tabletler ve papirüsler aracılığıyla günümüze ulaşan, toplumsal cinsiyete göre şekillenen çok katmanlı bir gelenekti. Eros büyüsünün agresif bağlama ve yakma teknikleri ile Philia büyüsünün bağlılık odaklı düğümleme pratikleri, aynı arzunun iki farklı yüzünü temsil eder.

Bu yazıda ele aldığımız Nestor’un Kadehi, Sarapammon’un bağlama büyüsü ve Asur dönemine ait düğümleme büyüsü, insanlığın aşk ve bağlılık karşısında binlerce yıldır geliştirdiği büyü geleneğinin ne kadar köklü olduğunu gösterir.

Uzmanlara göre bu tür karşılaştırmalı kaynakların incelenmesi, günümüz aşk büyüsü inanışlarının tarihsel kökenini anlamak için değerli bir zemin sunar. Antik Çağ’ın aşk büyüsü geleneği, biçim değiştirerek de olsa günümüz halk inançlarında hâlâ izini sürdürmektedir.

Eros ve Philia büyüleri arasındaki toplumsal cinsiyet ayrımı, aynı zamanda antik toplumların arzu ve bağlılık kavramlarını nasıl farklı cinsiyet rollerine dağıttığını da gözler önüne serer; erkeklerin agresif “elde etme” büyülerine, kadınların ise koruyucu “sürdürme” büyülerine yönelmesi, dönemin toplumsal cinsiyet normlarının büyü pratiklerine nasıl sızdığını gösteren çarpıcı bir örnektir.

Okuyucunun kendi çıkarımını yapabilmesi için şu soru akılda tutulabilir: bu tarihsel ayrım, yalnızca antik topluma mı özgüydü, yoksa günümüz ilişkilerindeki kontrol ve güvence arayışlarında da benzer bir örüntü sezilebilir mi?

Bu makalede aktarılan bilgiler tarihsel ve arkeolojik bir değerlendirme niteliği taşımaktadır; herhangi bir büyüsel pratiğin etkinliğine dair bir iddia içermemektedir.

Araştırmacı Yazar Zeynel Eroğlu’nun kırk yılı aşan saha gözlemlerine dayanan “Türkiye’de Medyum Olmak” adlı eserinde de, aşk büyüsü inanışlarının tarihsel sürekliliğine dair benzer değerlendirmeler okuyucularla paylaşılmaktadır.

Bir sonraki yazımızda, bu geleneğin Anadolu’daki bağlama büyüsü pratiklerine nasıl yansıdığına daha yakından bakacağız.